Қырҭтәылa Аконституциa

1999 шықәсaзтәи aредaқциa

 

 

Актәи Ахы
Азеиҧш ҭагылазаашьақәа


Ахәҭaҷ 1


1. Қырҭтәыла - ихьыпшым, иакә, шашьа зқәм хәынҭқарроуп. Аҧснытәи АССР-и ҧыхьатәи Алада Уаҧстәылатәи автономтә аобласти иалаҵаны, урҭ шырҵабыргә рыла атерриториа зегь аҿы 1991 шықәса хәажәкыра 31 рзы имҩаҧгаз ареферендум 1991 шықәса мшаҧы 9 рзы ирыдыркылаз Қыҭтәыла ахәынҭқарратә хьыҧшымра аиҭашьақәргылара Акти.
2. Ақырҭуа ҳәынҭқарра аполитикатә еиҿкаашьа формас иамоуп адемократиатә республика.
3. Ақырҭуа ҳәынҭқарра ахьыӡхәа «Қырҭтәыла» ауп.

Ахәҭaҷ 2


1. Ақырҭуа ҳәынҭқарра атерриториа ҳәаақәҵоуп 1991 шықәса ҧхынҷкәын 21 рзы аҭагылазаашьала. Қырҭтәыла ахәынҭқарратә хәаакәа ртерриториатә акзаареи кьысра ақәмзаареи шьакәрӷәӷәоп. Аконституциеи Қырҭтәыла азакәанҧҟаралеи, иазхаҵоуп адунеи аҳәынҭқаррақәа реилазаараҿыб иара убас адунеижәлaрбжьaрaтәи еиҿкаарақәа рҿы.
2. Дарбанзаалак аӡәгьы дақәиҭым ақырҭуа ҳәынҭқарра атерриториа аҟәгара. Ахәынҭқарратә хәаакәа рыҧсахра алыршахар ҟалоит агәларатә ҳәынҭқарреи Қыҭтәылеи ҩ-ганкны иҟарҵо аиқәшаҳаҭра мацарала.
3.Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә- территориатә еиқәршәашьа хәаақәҵахоит аҧхықәрақәа реихшара апринцип шьатас иаҭаны аконституциатә закәанла, Қыҭтәыла атерриториа зегь аҿы иара аиурисдикциа аиҭанышьақәргылалакь ашьҭахь.
4. Аҭыҧантәи аҵакы змоу азҵааракәа Қыҭтәыла атәылауаа ирыӡбоит аҭыҧантәи ахаланаҧхгарала, аҳәынҭқарра асуверенитет иаҧыхра гамкәа. Аҭыҧантәи ахаланаҧхгаратә органкәа раҧҵареи рыҧхықәрақәеи, насгьы урҭи аҳәынҭқарратә органкәеи реизыҟазаашьа хәаақәнаҵоит аоргантә закәанкәа рыла.

 

Ахәҭaҷ 3

1.Қырҭтәыла Иреиҳаӡоу аҳәынҭқарратә органкәа здаҟамкәа рнапы иану ашҟа иҧхьаӡоуп:
а) Қырҭтәыла атәылауаҩра иазкә азакәанҧҟара, ауаҩы изинкәеи, ихакәиҭреи,аеммиграциеи, аиммиграциеи атәыла алалареи алҵреи, егьырҭ аҳәынҭқаррақәеи ирҭәу атәлауаа, мамзаргьы атәылауаҩра змам ауаа аамҭала, ма наунагӡа Қырҭтәыла рыҟазара;
б) Астатус ахәаақәҵара, аҳәынҭқарратә ҳәаақәа ррежими рыхьчареи, Қырҭтәыла атерриториатә ӡқәеи. Аҳаиртә ҭыҧқәеи, аконтиненталтә шельфи, насгьы иҷыдоу аекономикатә зонеи рстатуси рыхьчареи;
в) Аҳәынҭқарра ахьчареи ашәарҭадареи, абџьармчқәеи, аибашьыгатә ааглыхреи, абџьар хәахәҭреи;
г) Аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа, ҷыдалатәии аибашьратәии аҭагылазаашьақәа рзинтә режим ашьақәргылареи уи алагалареи;
гь) Анҭыҵтәи ахәахәҭраб атамоҚниатәии атарифтәии ррежимқәа;
гә) Аҳәынҭқарратә финансқәеи аҳәынҭқарратә ҧара аҧсахреи, аҧараҧҟара, аҿаҵәыхьчареи ашәахтәи рзакәаҧҟара;
ӷ) Астандартқәеи аеталонкәеиб агеодезиеи ахсаалаграфиеиб аамҭа иаша ашьақәргылара, аҳәынҭқарратә статистика;
ӷь) Иакыу афымцатә системеи уи арежими, аимадара, ахәахәҭратә флот, аӷбакәа рбираҟқәа, азеиҧшхәынҭқарратә ҵакы змоу абаӷәазакәа, ахаиртә баӷәазеи аеродроми, аҳаиртә ҭыҧқәа рхылаҧшреи, атранзити, аҳаиртә транспорти, аҳаиртә транспорт аҭаҩра, аметеоҭҵааратә маҵзура, ақәша-мықәшатә лагыла ахылаҧшратә система;
ӷә) азеиҧшхәынҭқарратә ҵакы змоу аихамҩеи амашьынамҩеи;
д) аокеани иаарту амшыни рҿы аҧсыӡкра;
дә) ахәааҿтәи-асанитартә кордон;
е) афармацевттә матәарқәа ирызкә азакәанҧҟара;
ж) aбжьaрaтәии иреиҳау аҵараиурҭақәа аттестациеи акредитациеи рзура, академиатәии анаукатәии, азаанаҭдырратәии ахьыӡқәа ирызкә азакәаҧҟара;
жь)аинтеллекттә хатәамзара иазкыу азакәаҧҟара;
жә)ахәхахҭреи, ашьауси, атәылареи, административтәи аџьатәи рзинқәа ирызкыу азакәаҧҟара, акәнага ақәршәареи апроцессуалтә закәаҧҟаракәа рынагӡара;
з) акриминалтә полициеи аус аилыргареи;
ӡ) адгьыли, уи иаҵоу амазареи, аҧсабаратә ресурсқәеи ирызыу азакәанҧҟара.

2.Еиҵыӡбатәу анапынҵақәа рызҵаарақәа ҷыдала ихәаақәҵоуп.

 

Ахәҭaҷ4.

1. Қырҭтәыла атерриториа зегь аҿы инаҧҵахалагь иахәҭоу аҭагылазаашьа, ианынашьақәргылахалакь аҭыҧантәи ахаланаҧхгаратә органқәа, Қырҭтәыла Апарламент ҩ-палатак рыла ишьақәргылахоит - Ареспублика Асовети Асенати.
2. Ареспублика Асовет шьақәгылоуп еизышәоу асистемала иалахыу ауаа рыла.
3. Асенат шьақәгылоуп Аҧсни Аҷареи, насгьы Қырҭтәыла еьырҭ атерриториатә хкқәеи рҿы иалахыу ауаа рыла, иара убас Қырҭтәыла Ахaдa издиҵаз хәҩык асенаторҵәа рыла.
4. Апалатақәа ралхрақәа реиқәршәашьеи, рыҧхықәреи, реиҿкаашьеи хәаақәҵахоит аоргантә закәанла.

 

Ахәҭaҷ 5

1. Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә мчра хыҵхырҭас иамоу ажәлaр роуп. Аҳәынҭқарратә мчра ныҟәгахоит Қырҭтәыла Аконституциа ишьақәнаргылаз ахәаақәа ирҭагӡаны.
2. Ажәлaр рымчра аҧстазаара иаладырҵәоит ареферендуми, егьырҭ хыҭкаалатәи адемократиатә формақәа рыла, дара рхаҭарнакҵәа рыла.
3. Дарбанзаалак аӡәгьы азин имам мчыла, мамзаргьы закәандарала аҳәынҭқарратә мчра ампыҵахра.
4. Аҳәынҭқарратә мчра аҧсҭазаара иалаҵәоит амчқәа реихшара апнинцип шьаҭас иаманы.

 

Ахәҭaҷ 6


1. Қырҭтәала Аконституциа - аҳәынҭқарра закәан хадоуп. Иарбанзаалак егьырҭ азинтә актқәа Аконституциа иашьашәалазароуп.
2. Қырҭтәала азакәанҧҟара адунеижәлaрбжьаратә зинқәа еицырзеиҧшны иазхаҵоу апринципқәеи анормақәеи ирышьашәалоуп. Қырҭтәала Аконституциа иаҵамгыло Қырҭтәалатәи адунеижәлaрбжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа ихадароу аиуристратә мчы рымоуп аҳәынҭқарра аҩнуҵҟатәи анормативтә актқәа рҿаҧхьа.

 

Ахәҭaҷ 7

Қырҭтәала иазханаҵоит, иагьықәныҟоит зегьеицырзеиҧшны иазхаҵоу ауаҩы изинкәеи ихақәиҭракәеи - инаунагӡоу, иреиҳаӡоу ауаҩытәысатә мазарақәа ракәны. Амчра аҧсҭазаара аларҵәараҿы ажәлaреи аҳәынҭқарреи урҭ азинқәеи ахақәиҭрақәеи еиҧымкрада аус зуа зинк аҳасабла ихәаакәрҵоит.

Ахәҭaҷ 8


Қырҭтәыла ҳәынҭқарратә бызшәас иҟоуп ақырҭуа бызшәа, Аҧсны - иара убас аҧсуа бызшәа.

 

Ахәҭaҷ 9

Аҳәынҭқарра иазханаҵоит Қырҭтәыла аҭоурых аҿы ақырҭуа кьырсиантә уахәама ианнакыло зеиҧшыҟам ароль, уи аамҭазгьы ирыланахәоит адинхаҵаратә гарагарақәеи анҵәахаҵарақәеи инагӡаны рхақәиҭра, ауахәама аҳәынҭқарра аҟнытә ахьыҧшымра.

 

Ахәҭaҷ 10

Қарҭ- Қырҭтәыла иаҳҭнықалақьуп.

Ахәҭaҷ 11

Қырҭтәыла аҳәынҭқарратә символқәа шьақәргылахоит аоргантә закәанқәа рыла.


Аҩбатәи Ахы.
Қырҭтәыла атәылауаҩра.
Ауаҩы ихадоу изинқәеи ихақәиҭрақәеи


Ахәҭaҷ 12

1. Қырҭтәыла атәылауаҩра ауаҩы иҭоуп ииралеи ҧсабаратә мҩалеи
2. Қырҭтәыла атәылауаҩы аамҭакала даҿа ҳәынҭқаррак датәылауаҩны дзыҟалаӡоум.
3. Қырҭтәыла атәылауаҩра аиуреи аҵәыӡреи реиҿкаара хәаакәҵоуп аоргантә закәанқәа рыла.

Ахәҭaҷ 13

1. Қырҭтәыла иара итәылауаҩы уи дахықазаалакгьы дахьчоит, ихылаҧшуеит.
2. Атәылауаҩра амхра зыҟалом
3. Қырҭтәыла атәылауаҩы Қырҭтәыла иалҵра зыҟалом
4.Қырҭтәыла атәылауаҩы даҿа ҳәынҭқаррак иаҭара зыҟаломб адунеижәлaрбжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа рҿы заа иазгәаҭоу ахҭысқәа раамҷыдрахаз. Атәылауаҩы даҿа ҳәынҭқаррак иаҭаразы иҟаҵоу ақәцара ахашшаара алшоит аӡбарҭаҿы.

Ахәҭaҷ 14

Дарбанзаалак ауаҩы дшоуп ихы дақәиҭны, зегьы еиҟароуп азакәан аҿаҧхьаб расалеи, ҵәаҽҧштәылеи, бызшәалеиб хаҵалеи, ҧхәысреи, динлеи, аполитикатәиб ма даҿа дунехәаҧшышьалеи, милаҭлеиб етникатәлеи социалтәлеи изтәу алеибхылҵшьҭралеи, мазаралеи, абиҧаратә ҭагылазаашьалеи, нхарҭа ҭыҧлеи хәа еилых ҟамҵакәа.

Ахәҭaҷ 15

1. Аҧсҭазаара кьысра зқәм ауаҩы изин ауп, уи закәала ихьчоуп.
2. Зда ыҟаӡам ақәнага ақәршәара - ашьраб инагӡаны аҟәыхра аҟынӡаб азгәаҭара ҟалоит аоргантә закәанқәа рылаб аҧсҭазаара ишәарҭоу хырхарҭас измоу ҷыдала ихьанҭоу аҵәгьаурақәа рзы. Ас еиҧш иҟоу ақәнага ақәршәара ахархәара азин амоуп .Қырҭтәыла Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа.

Ахәҭaҷ 16

Дарбанзаалак азин имоуп ихы дақәиҭны ихаҭара аизырхара.

Ахәҭaҷ 17

1. Дарбанзаалак ауаҩы ихьыӡҽиҧшеи иаҳаҭырра зыҟалом.
2. Дарбанзаалак ауаҩы ирхәаҵәараб гәмандарала изныҟәараб иргәаҟраб иаҳаҭыр аларҟәраб иакәым иақәыршәара зыҟалом.

Ахәҭaҷ18


1. Ауаҩы ихақәиҭра лакьысра ақәм.
2. Аусӡбара ишьқәнаргылаанӡа азин ыҟам ауаҩы ихақәиҭра иҵәырӡраб мамзаргьы ихатә хақәиҭра ахәаақәа рыркьаҿра.
3. Азакәан иазгәанаҭоу ҭагылазаашьақәа рҿы иҟалоит ауаҩы иаанкыларабҷыдала уи азин зыҭо ауаа рнапала. Иаанкылоб ма даҿакала зхақәиҭра ахәаақәа ркьаҿу ауаҩы иус ала уи иақәнаго аӡбарҭаҿы дҵәыргазароуп 48 сааҭ ирхымгақәа. Убри нахыс 24 сааҭ рыҩныҵҟа аӡбарҭаҿы ирыдкыламхар ирбаандаҩразыб ма даҿакала ихакәиҭра ахәаақәа рыркьаҿразы ақәҵараб уи ауаҩы зыҧшран ҟамҵакәа ихақәиҭра иҭатәуп.
4. Азин ыҟаӡам иаанкыло, ма даҿакала ихакәиҭра ахәаақәа ркьаҿу ауаҩы махаҽшьахалеи ҧсихикалеи мчыла изныҟәара.
5. Иаанкылоу, ма ирбаандаҩыу ауаҩы иаразнак иеилдыркаауеит уи изинқәеи ихақәиҭреи ахәаақәа рыркьаҿра шьаҭас иамои. Дарбанзаалак ауаҩы данааныркыла, ма данҭарк инаркныб азин имоуп адукат ицхыраара дахәарб уи ихәарагьы хымҧада инагӡаҭәуп.
6. Аҵәгьаура ҟазҵаз хәа гәҩарас иҟоу ауаҩы иаанкылара аҿхәара сааҭ иреиҳамзар ауп, ахара зду иус заатәи алгамҭакла аҟаҵара - мзы иреиҳамзароуп.
7. Ари Ахәҭaҷиахәо аилагара закәанла иахьырхәхоит. Закәандарала иаанкылаз, ма ирбаандаҩыз ауаҩы азин имоуп акомпенсациа аиура.

Ахәҭaҷ19

1. Дарбанзаалак ауаҩы азин имоуп иажәеи, игәаанагарақәеи, иламысиб идинхаҵареи, игәрагареи рхақәиҭра.
2. Азин ыҟам ауаҩы ишьаҭашәарыҵараб уи иажәеи, игәаанагарақәеиб иламысиб идинхаҵареиб игәрагареи рхақәиҭра ихы иахьирхәаа дахырҟьаныб иара убас ауаҩы абарҭ ахақәиҭрақәа рзы игәаанагара мчыла ирхәара.
3. Азин ыҟам абри Ахәҭaҷ аҿы еиқәҧхьаӡоу ихақәиҭрақәа рхәаақәа рыркьаҿраб урҭ рҵәыргараб даҿа џьоукы рзинқәеи рхақәиҭрақәеи ирҧырхагамзар.

Ахәҭaҷ 20

1. Лакьысра рымам дарбанзаалак ауаҩы ихатәы ҧсҭазаара, уи иусуратә, ҭыҧ, ихатәы нҵамҭақәа, ишәҟә, ҭелла, ма егьырҭ атехникатә хархәаҭагәа рыцхыраарала иҵәажәарақәа, иара убас атехникатә хархәаҭагәа рыцхыраарала иоуз адырраҭаракәа. Иарбоу азинқәа рхәаақәа рыркьаҿра алшоит аусӡбарала, ма уи адагьы закәанла ишьақәргылоу зыҧшран ҟамҵакәа еилкаатәу аҭагылазаашьа анҵәырҵуа.
2. Аӡәгьы азин имам, изтәу дазыразымкәа, иҩны, ма иитәу анхарҭа аҩнарала, аусӡбарҭа иаӡбаанӡа, мамзаргьы закәанла иазгәаҭоу зыҧшран ҟамҵакәа еилкаатәу аҭагылазаашьа ыҟамкәа инхарҭа аимадара.

Ахәҭaҷ 21

1.Иазхаҵоуп, агарантиагьы амоуп ахатәмали аҭынхаратә мазареи. Азин ыҟам ахатә мал аиуреи, амхреи, ҭынхарала, рзеиҧш зинқәа рақәхра
2. Зда хәарҭа ыҟам ауажәлaрратә ҭахрақәа рзы иҟалоит актәи апункт аҿы иарбоу азинқәа рхәаақәа рыркьаҿра, уи закәанла ихәаақәҵоу аҭагылазаашьақәа рҿы ишьақәрӷәӷәоу еиҿкаарала.
3. Зда хәарҭа ыҟам ауаЖәлaрратә ҭахрақәа рзы ахатәмазара амхра ауеит хыҭкаала азакәан аҿы иазгәаҭоу аамҭақәа раан, аусӡбарала, мамзаргьы аоргантә закәанкәа рыла ишьақәргылоу, зыҧшран ҟаҵакәа иӡбатәу аҭагылазаашьа анҵәырҵуа аамҭаз, уи хымҧада иақәнаго ааҧсарахәшәарала.

Ахәҭaҷ 22

1. Дарбанзаалак Қырҭтәыла закәанла иҟоу ауаҩы азин имоуп атерриториа зегь аҿы дақәиҭны анеиааира, насгьы хақәиҭрала инхарҭа тыҧ алхра.
2. Дарбанзаалак Қырҭтәыла закәанла иҟоу ауаҩы илшоит ихы дақәиҭны Қырҭтәыла алҵра. Қырҭтәыла атәылауаҩы азин имоуп ихы дақәиҭны Қырҭтәылаҟааара.
3. Апунктқәа 1-и 2-и рҿы иарбо азинқәа рхәаақәа рыркьаҿра ҟалоит азакәан иқәныҟәаны мацара, адемократиатә уаажәлaрра аҟазааразы хымҧада иаҭахыу ахәынҭқарратәи ауаажәлaрратәи ашәарҭадареи, агәбзиара ахьчареи, аҵәгьаурақәа разҧхьаҧыхреи, мамзаргьы аӡбараиаша амҩаҧгареи рыларшара хәкәкыс иҟаҵаны.

Ахәҭaҷ 23

1. Ауаҩы иинтелектуалтә рҿиара ахақәиҭра агарантиа амоуп. Лакьысра амам ауаҩы иинтелектуалтә хатәмазара азин.
2. Иалыршахом арҿиаратә процесс аҿалагалара, иара убас арҿиаратә усзура асфераҿы ацензура аҟаҵара.
3. Иалыршахом арҿиаратә усзумҭақәа рыларҵәара ақәиҭымтәра, арбаандаҩра, урҭ рыларҵәара егьырҭ ауаа рзакәатә зинқәа ирҧырхагамзар.

Ахәҭaҷ 24

1. Дарбанзаалак ауаҩы азин имоуп ихы дақәиҭны адырраҭара аиуреи аларҵәареи, игәаанагарақәа ҿырхәалеи, ҩыралеи, ма даҿа формала рхәареи раларҵәареи.
2. Амассатә дырраҭаратә хархәагақәа рхы иақәиҭуп. Ацензура азин ыҟам.
3.Ахәынҭқарра, мамзаргьы хазла ауаа азин рымам амассатә дырраҭаратә хархәагақәа адырраҭара аларҵәаратә хархәагақәа амонополизациа рзура.
4. Ари Ахәҭaҷ 1-и 2-и апунктқәа рҿы еиқәҧхьаӡоу азинқәа рыларҵәара ахәаақәа рыркьаҿра алшоит закәанла, адемократиатә уаажәлaрраҿы зда ҧсыхәа ыҟам аҭагылазаашьақәа раан, ахәынҭқарратәи ауаажәлaрратәи ашәарҭадара алыршаразы, атерриториатә акзааразы, аҵәгьаура азҧхьаҧыхразы, егьырҭ ауаа рзинқәеи рҳаҭыри ахьчаразы, иконфеденциалтәуп хәа иазхаҵоу аинформациа аларҵәара ахырҧаразы, иара убас аӡбарҭа ахьыҧшымреи дгылара ҟамҵақәа аныҟәгаразы.

Ахәҭaҷ 25

1. Абџьар Мчқәеи, аполиициеи, ашәарҭадареи рҿы амаҵзура иалоу рыда, зегь еилых ҟамҵакәа, азин рымоуп заанаҵы азилхра ҟаҵакәа, бџьарда, аизара ахыбра аҩныҵҟаҿы еиҧш, аҚәҩан аҵаҟагьы.
2. Азакәан аҿы иазҧхьагәаҭоуп амчрақәа рахь заа ахәара анаҭахә, уи аизара, ма аманифестациа анымҩаҧырго ауааи атранспорти ахьныҟәо аҭыҧқәа рҿы.
3. Амчрақәа аизара, ма аманифестациа аҟәрхыр рылшоит уи азакәанҿагыларатә ҟазшьа анаанахәо маҵара аан.

Ахәҭaҷ 26

1. Ауаа зегьы азин рымоуп ауаажәлaрратә еиҿкаарақәа, убарҭ
рзыҧхьаӡараҿы азаанаҭеидгыларақәа раҧҵара, убарҭ рыҩнуҵҟа аҿеидкылара.
2. Қырҭтәыла атәылауаа, аоргантә закәанқәа инрышьашәаланы азин рымоуп аполитикатә партиақәа, егьырҭ политикатә хеидкылақәеи раҧҵареи урҭ русураҿы ахалархәреи.
3. Иалыршахом Қырҭтәыла аконституциатә шьақәргылара ахҳәареи, ма мчыла аҧсахреи хыкәкыс икәзыргало, атәыла хьыҧшымра алакьысреи, уи атерриториатә акзаара аҧсахреи, мамзаргьы аибашьра амчымхареи апропаганда рзызуа, амилаҭтәи, аҭыҧантәи, адинхаҵаратәи, ма социалтәи еиҿыхарақәа еиҵызхәа аполитикатәии ауаажәлaрратәи хеидкылақәа раҧҵареи русзуреи.
4. Ауаажәлaрратәи политикатәи хеидкылақәа ақәиҭым абџьармчратә еибыҭарақәа раҧҵара.
5. Абџьар Мчқәеи, ахәынҭқарратә ашәарҭадаратә амаҵзуреи, ма аҩнуҵҟатәи аусқәа рорганқәа рҿы аус зуа ауаа, ӡбаҩыс, ма прокәрорс иҟаҵоу, ма иалхыу ауаа аполитикатә хедкылақәа рҿы рчленра аанкылахоит.
6. АуааЖәлaрратәи политикатәи хеидкылақәа русура аанкылара, ма аҟәхра алыршахоит аусӡбара мацарала, аоргантә закәан ишьақәныргыло аҭагылазаашьақәеи аиҿкаараеи рыла.

Ахәҭaҷ 27

Ахәынҭқарра азин амоуп атәмтәлауааи атәылауаҩра змам ауааи рполитикатә усзура аҳәаақәа рышьақәргылара.

Ахәҭaҷ 28

1. Дарбанзаалак Қырҭтәыла атәылауаҩ, 19 шықәса зхыҵыз, азин имоуп ареферендуми. ахәынҭқарратә органқәеи, аҭыҧантәи ахаланаҧхгаратә органкәеи ралхрақәа рҿы аҿалархәра. Алхыҩҵәа рхатәгәаҧхаратәҵәыргара ахақәиҭра алыршоуп.
2. Алхрақәеи ареферендуми ирылахәм аӡбара зхы еиқәшәам хәа иазханаҵаз, мамзаргьы аӡбарҭа ақәҵарала ақәнага иахьақыдыршәо аҭыҧқәа рҿы зыҿхәара зхызго ауаа.

Ахәҭaҷ 29

1. Дарбанзаалак Қырҭтәыла атәылауаҩ азин имоуп иарбан хәынҭқарратә маҵзуразаалак аанкылара, уи азакәанҧқара ьшьақәнаргылаз аҭахрақәа дрықәнагозар.
2. Ахәынҭқарратә маҵзура аҭагылазаашьақәа закәанла ихәаақәҵоуп.

Ахәҭaҷ 30

1. Аџьа ахы иақәиҭуп.
2. Ахәынҭқарра иауалуп зых иақәиҭыу анаплакыдкылареи аконкәренциеи реизҳара ацхыраара аҭара. Амонополиатә усзура азин ыҟам, азакән иарбо ҭагылазаашьақәак раамҷыдахар. Азакәан иахьчоит ахархәаҩҵәа рзинқәа.
3. Аџьа аганахьала жәлaрбжьaрaтәи иқәшаҳаҭрақәа ирықәршәаны ахәынҭқарра иахьчоит ахәаанырҵә иҟоу Қырҭтәыла атәылауаа рзинқәа.
4. Азакәан ихәаақәнаҵоит аџьатә зинқәа рыхьчара, ииашаны ахәҧсашәареи ишәарҭам, агәабзиара иаҧырхагам аџьатә ҭагылазаашьақәеи, зықәра наӡами ахәсеи рџьатә ҭагылазаашьақәеи.

Ахәҭaҷ 31

Ахәынҭқарра еиҷахауеит атәыла атерриториа зегь аҿы еицеиҟараны асоциалтә-економикатә еизҳа зыӷьара аҟалара. Закәанла ишьақәрӷәӷәоуп ашьхаҳарантәи арегионқәа рҿы асоциалтәҽекономикатә прогресс алзыршаша ацхыраара.

Ахәҭaҷ 32

Ахәынҭқарра усурада инхаз Қырҭтәыла атәылауаа аџьаусҭыҧла реқәршәара иацхраауеит. Ауаҩы дызлачаша аминимуми усурҭада инхаз истатуси ралыршара аҭагылазаашьақәа закәанла ихәаақәҵоуп.

Ахәҭaҷ 33

Азабастовка ҟаҵара азин азхаҵоуп. Ари азин аларҵәара аиҿкаара закәанла ихәаақәҵоуп. Иара убас азакәан шьақәнаргылоит аҧстазааразы акрызҵазкәа амацзурақәа русура агарантиа.

Ахәҭaҷ 34

1.Ахәынҭқарра акәльтура еизҳа зыӷьара иацхраауеит, иаҧнаҵоит аҭагылазаашьа атәылауаҩ акәльтуратә ҧсҭазаара ҳәаа амамкәа ралахәразы, урҭ ркәльтуратә хатәҷыдарақәа рҵәыргареи рырбеиареи рзы, амилаҭтәи азеиҧшуаҩытәыҩсатә мазарақәеи рызхаҵаразы, жәлaрбжьaрaтәи акәльтуратә еимадарақәа рырҵауларазы.
2.Дарбанзаалак Қырҭтәыла атәылауаҩ ихәҭоуп деиҷаҳаларц акәльтуратә ҭынха ахьчареи аиқәрхареи. Акәльтуратә ҭынха азакәан иахьчоит.

Ахәҭaҷ 35


1.Зегьы ирымоуп азин аҵараҽдырра аиуреи уи аформа алхреи.
2. Ахәынҭқарра иалнаршоит аҵараҽдырратә программақәа жәлaрбжьaрaтәи аҧҟарақәеи астандартқәеи ирышьашәало рыҟаҵара.
3. Ашколҭаларанӡатәи ааӡара ахәынҭқарра иалнаршоит. Алагамҭатә ҵараиура хымҧадатәуп. Абазатә аҵараҽдырра аиура ахәынҭқарра ахьӡала иалыршоуп. Атәылауаа азин рымоуп азакәан ихәаақәнаҵо еиҿкаашьалеи ишьақәнаргыло ахәаақәа рыҩныҵҟа ахәынҭқарратә ҵараиурҭақәа рҿы хәда-ҧсыда раиура aбжьaрaтәии, азаанаҭтәии, иреиҳаӡоу аҵара-дырра.
4. Ахәынҭқарра азакәан ихәаақәнаҵо еиҿкаашьала ирыцхраауеит аҵаралашаратә усхәарҭақәа.

Ахәҭaҷ 36

1.Аибагара-хатәгәаҧхаратә еидгыларак аҳасабла, шьаҭас иамоуп ахаҵеи аҧҳәыси рзинқәа реиҟарара.
2. Ахәынҭқарра аҭааҵәара рбзабаатә ҭагылазаашьа иацхраауеит.
3.Анреи ахәҷреи рзинқәа азакәан иахьчоит.

Ахәҭaҷ 37

1. Дарбанзаалак азин имоуп игәабзиара аҵәыхьчара ахархәарабуи имч зықәхо медицинатә цхыраарак аҳасабла. Закәанла ишьақәргыло аиҿкаарала ихәаақәҵоу аҭагылазаашьақәа рҿы иалыршахоит хәдаҽҧсыда амедицинатә цхыраара.
2. Ахәынҭқарра аконтроль рзыруеит агәабзиарахьчаратә еиҿкаарақәа зегьы, ахәшәтә хархарақәа рааглыхреи урҭ рыла ахәахәҭреи.
3.Зегь ирымоуп азин агәабзиаразы ҧырхага злам ақәшаҽмықәшатә лагылаҿы анхара, аҧсабаратәи акәльтуратәи лагыла ахархәара. Зегьы ируалуп аҧсабаратәи акәльтуратәи лагыла ахьчара.
4. Ауаҩы игәабзиаразы ишәарҭам алагыла аҧҵара хықәкыс иҟаҵаны, ауааЖәлaрра рекологиатә рекономикатә зҿлымҳарақәа инрышьашәаланы. ҳаамҭазтәи ҳаҧхьаҟатәи абиҧарақәа ринтнрнсқәа ирызхәцны ахәынҭқарра иалнаршоит ақәшаҽмықәшатә лагыла ахьчареи рационалла аҧсабарахархәареи.
5. Ауаҩы азин имоу дахьынхоу иқәшаҽмықәшатә лагылеи иусуратә ҭыҧ ҭагылазаашьеи азы инагӡоу, иобективтәу, изаамҵанытәу адырра аиура.

Ахәҭaҷ 38

1. Қырҭтәыла атәылауаа асоциалтәии, аекономикатәии, акультуратәии, аполитикатәии ҧсҭазаараҿы зинла еиҟароуп, бызшәалеи, милаҭлеи, етникалеи, динхаҵаралеи изеиуоу хәа еилых ҟамҵақәа. Зегьеицрызхаҵоу апринципқәеи жәлaрбжьaрaтәи зинқәа рнормақәеи инарықәршәаны урҭ азин рымоуп хақәиҭрала изакәзаалак дискриминициаки ҩалагалараки рымамкәа рхатәы кәльтура аизҳара, рхатәы бызшәа рхатәы ҧсҭазаараҿы ауаа рыгәҭаны ахархәара.
2. Зегьеиҵрызхаҵоу апринципқәа жәлaрбжьaрaтәи зинқәа рнормақәеи инарықәршәаны, еиҵарақәа рзинқәа рыларҵәара Қырҭтәыла асуверенитети, ахәынҭқарратә шьақәгылазаашьеи. Атерриториатә акзаареи, аполитикатә хьыҧшымреи ирҿагыло иҟамзароуп.

Ахәҭaҷ 39

Қырҭтәала Аконституциа мап аҵәнакәам егьырҭ зегьеиҵрызхаҵоу, иара аҟны хыҭкаала иарбам, аха ари Аконституциа апринципқәа ирхылҿиаауа азинқәа.

Ахәҭaҷ 40

1.Ахара здырҵо ахара имам хәа дыҧхьаӡоуп, ахара шиду еилкааханӡа, азакәантә мчы зоухьоу аӡбарҭа лахьыҭарала ишьақәргылахаанӡа.
2.Ахара здырҵо ахара ишдым ашьақәрӷәӷәара иара иуалӡам. Ахарадҵара ашьақәрӷәӷәара зуалу ахарадҵаҩ иоуп.
3.Ахара зду иаҳасабла ауаҩы аҭакҧхықәрахь инагаразы ақәҵара. Аҵыхәантәи ахарадҵареи ахарадҵаратә қәҵареи шьаҭас ирымазароуп меижьрада алкаара маҵара. Иарбанзаалак ахарадҵара. Ишьақәгылоу азакәантә еиҿкаарала ишьақәрӷәӷәам, ихырхаганы иҟалароуп ахара здырҵо изы.

Ахәҭaҷ 41

1. Дарбанзаалак Қырҭтәала атәылауаҩы азин имоуп, закәанла ишьақәргыло еиҿкаарала, иара изы ахәынҭқарратә усхәарҭақәа рҿы ирымоу аинформациа адырра, иара убас официалтә шәҟәқәагьы рдырра, урҭ ирыҵарымкәазар ахәынҭқарратәи, азаанаҭтәи, ма акоммерциатәи амаӡа.
2.Аӡәгьы илымшазароуп, ауаҩы игәабзеареи, ифинансқәеи, ма егьырҭ ахатә зҵаарақәа ирыдхәаланы аофициалтә усхәарҭақәа рҿы иҟоу аинформациа адырра, иара ауаҩы ихаҭа дақәшаҳаҭымкәа, уи закәанла ишьақәргыло ахәынҭқарратәи, ма ауаажәлaрратәи ашәарҭадареи, агәабзиара ахьчареи, иара убас егьырҭ ауаа рзинқәи рхақәиҭрақәеи рхылаҧшра анарылшахо мацара аамҷыдарахаз.

Ахәҭaҷ 42

1. Дарбанзаалак ауаҩы аӡбарҭахь анеира азин имоуп изинқәи ихақәиҭрақәеи рыхьчаразы.
2. Дарбанзаалак ауаҩы ахара идырҵоузар иурисдикциала иус зҵанакәа аӡбараҿы.
3. Ахьчара азин агарантиа ыҟоуп.
4. Дарбанзаалак ауаҩы аҵәгьаурақәа аказы ҩынтәны ахара идҵара зыҟалом.
5. Дарбанзаалак иҟаиҵаз азы аҭакҧхықәра ныҟәигаӡом, уи аныҟаиҵоз аамҭазы зинеилагароуп хәа иҧхьаӡамзар. Аҭакҧхықәра змыруашәшәыро, мамзаргьы зынӡа иаҧызымхәа азакәан, шьҭахьҟатәи амч амаӡам.
6. Ахара зыдҵоу азин имоу ахәара, иара ишахаҭҵәа аӡбарҭахь рнагареи рыҭҵаареи ахарадҵара аган иатәу ашаҳаҭҵәи дареи ҭагылазаашьала еиҟараны иҟаларц азы.
7. Азакәан аилагарала иаарҧшу аилкаарақәа аиуристратә мчы рымаӡам.
8. Дарбанзаалак аӡәгьы иуалӡам ихы даҿагыланы, мамзаргьы азакәа ихәаақәҵаны иаҧхьаӡаз игәакьацәа дыҿагыланы шаҳаҭра аура.
9. Дарбанзаалак агарантиа имоуп ахәынҭқарратә усбарҭақәеи, ахаланаҧхгаратә органқәеи, иара убас урҭ рмаҵурауаа закәандарала иахьизныҟәаз иахьҟьаны иоуз аҧырҳага аӡбарҭа еиҿкаарала ахәынҭқаррала инагӡаны ахартәара.

Ахәҭaҷ 43

1. Қырҭтәала атерриториаҿы ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи рыхьчара ахылаҧшра алыршахоит Қырҭтәала Жәлaр Рыхьчаҩы ила. Уи далырхәеит Қырҭтәала Апарламент бжеиҳара рыбжьиҭарала, 5 шықәса ҿхәарас иманы.
2. Жәлaр Рыхьчаҩы азин имоуп ауаҩы изинқәеи ихақәиҭрақәеи еилазго афактқәа рааҧшара, изыхәҭоу аорганқәеи ауааи рышҟа урҭ рыцҳара. Жәлaр Рыхьчаҩы иусура иаҧырхаго аҭагылазаашьа аҧҵара закәанла иахьырхәххоит.
3. Қырҭтәала Жәлaр Рыхьчаҩы иҧхықәрақәа хәаақәҵоуп аоргантә закәанқәа рыла.

Ахәҭaҷ 44

1. Қырҭтәала инхо дарбанзаалак ауаҩы идуп Қырҭтәала Аконституциеи азакәанҧҟарақәеи ирхәо анагӡара.
2. Џьоукы рзинқәеи рхақәиҭрақәеи аҧсҭазаара аларҵәара даҿа џьоукы рзинқәеи рхақәиҭрақәеи ирҧырхагамзароуп.

 

Ахәҭaҷ 45

Аконституциаҿы иарбоу ауаҩы ихадоу изинқәеи ихақәиҭрақәеи, рҵакы азгәаҭаны, ирыларҵәароуп иара убас аируристратә хаҿқәагьы.

Ахәҭaҷ 46

1. Қырҭтәала Ахaдa азин имоуп иҷыдоу, ма аибашьратә ҭагылазаашьақәа раан атәылаҿы, ма иарбанзаалак уи ахәҭак аҿы рхәаақәа иркьаҿыр ахәҭачқәа 19,20,21,22,24,25,30,33,41 рҿы еиқәҧхьаӡоу азинқәеи ахақәиҭрақәеи. Қырҭтәала Ахaдa ихәҭоуп ари аӡбара саат ирхымгақәа ашь қәрӷәӷәаразы Апарламент ашҟа анагара.
2. Иҷыдоу, ма аибашьратә ҭагылазаашьақәа аналагалаха аамҭазы Ахaдaи, Апарламенти, Қырҭтәала егьырҭ ахаҭарнактә органқәа ралхрақәа мҩаҧыргоит уи аҭагылазаашьа аныҟәыхлакь ашьҭахь.

Ахәҭaҷ 47

1. Қырҭтәала инхо атәымтәлауааи атәлауаҩра змам ауааи Қырҭтәала атәылауааи дареи еиҟароу азинқәеи ауалҧшьақәеи рымоуп. Аконституциеи азакәани рҿы иазҧхьагәаҭоу аҭагылазаашьақәа раамҷыдарахаз.
2. Жәлaрбжьaрaтәи азинқәеи зегьеиҵрызхаҵоу анормақәеи закәанла ишьақәргылоу аиҿкаашьеи ирышьашәаланы, Қырҭтәала ахыҵәахырҭа рынаҭоит атәымтәылауааи атәылауаҩра змам ауааи.
3. Изыҟалом ахҵәацәа даҿа хәынҭқаррак ахь рыҭара, урҭ рполитикатә гәрагаразы ирышьҭашәарыҵозар, мамзаргьы иҟарҵаз, Қырҭтәала азакәанҧҟара инақәршәаны цәгьауроуп хәа иҧхьаӡамзар.


Ахҧатәи Ахы
Қырҭтәала Апарламент


Ахәҭaҷ 48
Қырҭтәала Апарламент азакәаҧҵаратә мчра алзыршо, атәылаҿы иреиҳаӡоу ахаҭакратә органны иҟоуп, уи ихәаақәнаҵоит атәыла адәахьтәии аҩнуҵҟатәии аполитика ахырхарҭа хадақәуа. Аконституциа ишьақәнаргылаз ахәаақәа рыҩнуҵҟа анаҧхгара аусзура иахылаҧшуеит, иара убас егьырҭ аҧхықәрақәа ҟанаҵоит.

Ахәҭaҷ 49
1. Апарламент ахь алхрақәа мҩаҧысует зегьы еиҵырзеиҧшу, еиҟароу. Изныктәиу алхратә зинтә шьаҭа инақәршәаны, маӡа ,Қьыҭарала, ҿхәарас ҧшьышықәса аҭаны. Апарламент шьқәгылоуп апропорциатә системала иалхә 150-ҩык aлaхәылaцәеи амажоритартә системала иалхә 85ҩык aлaхәылaцәа рыла.
2. Апарламент ахь ддепутатхарц илшоит ҩажәи хәба шықәса зхыҵуа, алхратә зин змоу дарбанзаалак Қырҭтәала атәылауаҩ.
3. Апарламент аусушьа аҩнуҵҟатәи аструктуреи аиҿкаашьеи Апарламент арегламент ихәаақәнаҵоит.

Ахәҭaҷ 50
1. Алхрақәа рҿы аҿалархәра азин амоуп, закәанла ишьақәргылоу еиҿкаашьала арегистрациа зауз атәылауаа рполитикатә хеидкыла, ҩынҩажәа нызықьҩык иреҵамқәа алхыҩҿа рнаҧынҵарақәа рыла зыҧшьгара шьақәрӷәӷәоу, мамзаргьы алхрақәа аназгәаҭоу аамҭазы Апарламент аҿы зхатәы хаҭарнак змоу, амаҚоритартә системала алхрақәа рҿы зықьҩык иреиҵамқәа анаҧынҵарақәа рыла зыҧшьгара шьақәрӷәӷәоу. Мамзаргьы аҵыхәтәантәи алхрақәа рылҵшәақәа рыла Апарламент иaлaхәылaны иҟоу.
2. Апарламент aлaхәылaцәа рмандатқәа еизыршоит апропорциатә системала алхрақәа раан урҭ алхрақәа рзы рылазырхәа алхыҩцәа рҟнытә ҽпроцентк еиҵамкәа алхыҩцәа рыбҚьы зауа аполитикатә хеидкыларақәа алхратә блокқәеи рыбжьара маҵара.
3. Апарламент ибжьааҧнытәу алхрақәа мҩаҧгахоит уи аҧхықәрақәа рыҿхәара нҵәаанӡа Қәохәмш иргымхақәа. Алхрақәа рымҩаҧагара аҿхәара аибашьратә, ма иҷыдоу аҭагылазаашьа иақәшәар, алхрақәа мҩаҧнагоит уи анаҧыхыу ашьтахь 60 мшы ирхымгакәа. Алхрақәа рымш шьқәиргылоит Ахaдa, урҭ алхрақәа рылагара 60- мшы иреиҵамкәа ишрыбжьоу.
4. Апарламент аҧхықәрақәа аҧыххоит ҿыц иалхыу Апарламент раҧхьатәи аилатәара инаркны.
5. Апарламент aлaхәылaцәа ралхра аиҿкаара, иара убас ауаҩы кандидатк иҳасабла алхрахь инамышьтра хәаақәҵоуп Аконституциеи аоргантә закәанқәеи рыла.

Ахәҭaҷ 51
Ҿыц иалхыу Апарламент раҧхьатәи аилатәара мҩаҧгазароуп алхрақәа анынҵәа инаркны 20-мш рыҩнуҵҟала. Аҧхьатәи аилатәара амш алыихәеит Қырҭтәала Ахaдa. Апарламент аусура иалагоит уи иалахәу aлaхәылaцәа ахҧа рыҩхәҭак рыҧхықәрақәа аназхарҵалак.

Ахәҭaҷ 52
1. Қырҭтәала Апарламент aлaхәылa Қырҭтәала зегьы дахаҭарнакәп, уи зых иақәиҭыу амандан ихы иаирхәоит, иҟалом иргьыҚьрагьы.
2. Апарламент aлaхәылa ашьаус ҭакҧхықәрахь инагара, уи иаанкылара, ма иҭакра, уи инхареи, имашьынеи, иусуратә ҭыпи реимадара, иара убас хаҭала иеимадара алыршахар ҟалоит Апарламент ақәшаҳаҭхарала. Уи аҵәгьара ахьиуз аҭыҧ аҿы даанкыламзар, уи атәы зыҧшрак ҟамҵақәа Апарламент ашҟа ицхатәуп. Апарламент анақәшаҳаҭымха аамҭазы, иаанкылоу, ма иҭакә Апарламент aлaхәылa иаразнак ихы дақәиҭтәызар ауп.
3. Апарламент aлaхәылa азин имоуп, Апарламент aлaхәылa иаҳасабла игәраганы иархәаз афактқәа рӡыргара мап аҵәикыр. Арҭ афактқәа ирыдхәалоу аҩратә материалқәа аҭакра рықәҵара ҟалом. Ари азин ианахоит ауаҩы ипарламенттә ҧхықәрақәа анынҵәалак ашьҭахгьы.
4. Апарламент aлaхәылa ашьустә ҭакҧхықәра идӡам, уи Апарламент аҿы идҵақәа анынаигӡоз, ма уи ахәаақәа рынҭыҵ иихәаз игәаанагарақәеи идунеихәаҧшреи рзы.
5. Апарламент aлaхәылa иҧхықәрақәа ҧынгыла рымамқәа раларҵәаразы аҭагылазаашьа еиқәршәахоит. Апарламент иалахә иахәарала иашьашәалоу ахәынҭқарратә органқәа уи ихаҭаратә шәарҭадара еиқәдыршәоит.

Ахәҭaҷ 53
1. Апарламент aлaхәылa азин имам ахәынҭқарратә маҵзураҿы иарбанзаалак ҭыҧк аанкылара, мамзаргьы ааглыхдкыларатә усзурак амҩаҧгара. Аицынагӡара ззыҟамло аусқәа азакәан ихәаақәнаҵоит.
2. Хыхьтәи апункт аҿы иазгәаҭоу адҵарақәа анеилагаха, Апарламент aлaхәылa иҧхықәрақәа аҟәыххоит.
3. Апарламент aлaхәылa иусуразы закәанла ишьақәргыло иџьаббаҧса иоуеит.

Ахәҭaҷ 54
1. Апарламент aлaхәылa иҧхықәрақәа рызхаҵара, мамзаргьы урҭ рыҿхәара нҵәаанӡа раҟәхра азҵаарақәа Апарламент иаӡбоит. Ари Апарламенттә ӡбара ахашшара ҟалоит Аконституциатә Ӡбарҭаҿы.
2. Апарламент aлaхәылa иҧхықәрақәа рыҿхәара аиаанӡа иаҟәрхәеит:
а) ихаҭаратә ахәара шьаҭас иҟаҵаны иҧхықәрақәа анышьҭаҵо;
б) ззакәан мчра иҭагылоу Аӡбарҭа ахьырхәратә дҵара аныҟоу;
в) Аӡбарҭа ианазхаҵо уи аус шизымуаб иӡбахә ыҟамкәа дшыӡызб мамзаргьы дшыҧсыз;
г д)амаҵуратә ҭыҧ анааникылоб мамзаргьы Апарламент aлaхәылa истатус иашьашәалам аусура анынаигӡо;
гь) Қырҭтәыла атәылауаҩра аниҵәыӡуа;
гә) Апарламент aлaхәылa Апарламент усураҿы заҳаҭыр ыҟоу ҵаҵӷәда ҧшьымз иреиҳаны ихы аналаимырхәуа;
ӷ)даныҧслакь.

Ахәҭaҷ 55
1. Қырҭтәала Апарламент иара аҧхықәрақәа рыҿхәара зегь азы Арегламент еиәкаарала ишышьақәргылоу инақәршәаны маӡа бжьыҭарала иалнахәеит Қырҭтәала Апарламент Ахантәаҩы. Ахантәаҩи ихаҭыҧуаҩцәеи. Убра иналаҵаны - Аҧснии Ачареи иалхыу Апарламент aлaхәылaцәа рхыҧхьаӡареи зыхьӡ рхәазы рҟынтә аӡәаӡәа ахаҭыҧуаҩцәа.
2. Апарламент Ахантәаҩы Апарламент аусура наҧхгара аиҭоит, агәаанагарақәа хақәиҭрала рхәара алиршоит. Апарламент аҿы ирыдыркылаз актқәа инапы рыҵаиҩуеит, иара убас Арегламент аҿы иазгәаҭоу егьырҭ аҧхықәрақәа наигӡоит.
3. Апарламент Ахантәаҩы идҵарала, уи иҧхықәрақәа рынагӡара анизалмыршо, иара убасгьы имаҵзура данаҟәыхыу, Ахантәаҩы иусқәа нарыгӡоит уи ихаҭыҧуаҩцәа.
4. Апарламент Ахантәаҩы Регламентла ишьақәргылоу еиҿкаарала Апарламент ахыбраҿы инаигӡоит административтә функциақәа зегьы.

Ахәҭaҷ 56
1. Азакәаҧҟаратә зҵаарақәа заанҵы рызыҟаҵареи, ақәҵарақәа рынагӡара ацхырааразы, иара убас анаҧхгареи Апарламент хасабырбарала иаҵанакәа егьырҭ аорганқәеи русура ахылаҧшра хықәкыс иҟаҵаны Апарламент аҿы, уи аҧхықәрақәа рыҿхәара аан иаҧнаҵоит акомитетқәа.
2. Қырҭтәыала Аконституциеи Арегламенти рҿы иазгәаҭоу аҭагылазаашьақәа раан, иара убас Апарламент aлaхәылaцәа ҧшьыџьара ишаны хәҭак рыла иҟарҵаз ахәарала Апарламент аҿы иаҧҵахоит аилыргаратә, мамзаргьы даҿа аамҭалатәи комиссиақәа. Аамҭалатәи акомиссиаҿы апарламенттә еиҳара рхаҭарнакцәа акомиссиа иалоу aлaхәылaцәа рзеиҧш хыҧхьаӡарала абжа еиҳамхароуп.
3. Аилыргаратә комиссиа ахәарала уи аилатәарахь анеира, иара убас азҵаара аҭҵааразы ирҭахыу адокәментқәа рыҭара ихымҧадатәи усуп.

Ахәҭaҷ 57
1. Апарламент аусура аиҿкааразы иаҧҵахоит Апарламент Абиуро, уи иалахәп Қырҭтәала Апарламент Ахантәаҩы, уи ихаҭыҧуаҩцәа, апарламент комитетқәеи афракциақәеи рхантәаҩцәа.
2. Аконституциаҿы еиқәҧхьаӡоу амаҵзуратә уаа аҭыҧ аҿы раҭара иадхәалоу азҵаарақәа, иашьашәалоу акомитетқәа рҿы иҟаҵоу алкаақәа шьаҭас иҟаҵаны, Арегламент иазгәаҭоу еиҿкаарала, Апарламент Абиуро аҿы иахәаҧшоит. Арҭ азҵаарақәа рзы Абиуро иҟанаҵаз аҵыхәтәантә ӡбара Ахaдaи, Апарламенти ирызнагахоит. Абиуро иаднакылоит аиҿкааратә зҵаарақәа ирыдхәалоу Апарламент аусуразы аӡбарақәа.

Ахәҭaҷ 58
1. Апарламент aлaхәылaцәа апарламенттә фракциақәа рҿы рҿеидыркылар ҟалоит. Афракциа aлaхәылaцәа рхыҧхьаӡара Қәаҩык иреиҵамзароуп.
2. Афракциақәа рыҟалашьатә еиҿкаареи русуреи, урҭ рыҧхықәрақәеи, хәаақәҵахоит закәалеи Апарламент Арегламетлеи.

Ахәҭaҷ 59
1. Апарламент aлaхәылa азин имоуп дразҵаар Апарламент хасабырбарала иаҵанакәа аорган. Анаҧхгара иалахәу, ақалақь ахада, атерриторатә акы хәа иҧхьаӡоу иарбан хракыразаалак анагӡаратә органқәа рнаҧггаҩцәа, ахәынҭқарратә усхәарҭақәа, иагьилшоит аҭак аиура.
2. жәаҩык иреҵамкәа Апарламент иалахәу гәҧҩык. апарламенттә фракциа азин рымоуп хасабырбарала Апарламент иаҵанакәа аоргани анаҧхгара aлaхәылaи рахь азҵаара аҟаҵара, дара урҭгьы Апарламент аилатәараҿы хымҧада аҭак ҟаҵароуп. Иҟарҵо аҭак Апарламент алаҵәажэар алшоит.

Ахәҭaҷ 60
1. Апарламент аилатәара аартны имҩаҧысует. Ихазу зҵаарақәа рыхәҧшраан, иалахәу аиҳарак рыӡбарала Апарламент аилатәара. Мамзаргьы уи ахәҭак аркыуп хәа рыланахәар ҟалоит.
2. Иалхыу, иаҭоу, мамзаргьы Апарламент ишьакәнарӷәӷәаз амаҵзуратә уаҩы азин имоуп, Апарламент ианиднаҵа иагьиуалуп Апарламенти, уи акомитетқәеи, акомиссиақәеи реилатәарақәа рҿы аҟазаара. Арҭ ауаа рхәарала урҭ рықәгыларақәа иазыӡырҩыр рыхәҭоуп Апарламенти, акомитетқәеи, ма акомиссиақәеи рҿы.
3. Аконституциеи Азакәани рҿы иазгәаҭоу аҭагылазаашьақәа раамҷыдарахаз, aбжьыҭара еснагь иаартны, ма хьыӡхәала иҟазароуп.
4. Апарламент аилатәара иатәу апротоколқәа, зҵәыргара ҟамло азҵаарақәа раамҷыдарахаз, Апарламент акьыҧхьтә орган аҿы ианҵахоит.

Ахәҭaҷ 61
1. Қырҭтәала Апарламент иара ахатәзинла ибжьааҧнытәу ассесиақәа рышҟа еизоит шықәсык ахьтә ҩынтә. Ҭагалантәи асессиа аартхоит ҵәыббра мза раҧхьатәи аҩашазы иагьаркхоит ҧхынҷкәын мза ахҧатәи ахәашазы. Ааҧынтәи асессиа аартхоит Қәабран мза актәи аҩашазы иагьакхоит ҧхынгәы мза аҵыхәтәантәи ахәашазы.
2. Қырҭтәала Ахaдaи, Апарламент Ахантәаҩи, Апарламент aлaхәылaцәа ҧшьбарак рахь хәҭак иреҵамкәа иҟарҵо адҵарала, мамзаргьы ихатәы анициативала асессиақәа рыбжьаразтәи аамҭазы еизигоит ибжьаҧнытәым Апарламент асессиа, ибжьаҧнытәу асессиа аусура аамҭазы - ибжьаҧнытәым аилатәара. Аҩратә дҵара анцәыргаха инаркны 48 сааҭ рыҩнуҵҟа аизгаразы Ахaдaтә акт ҭыжьымзыр, Апарламент иара Арегламент инашьашәаланы иахәҭоуп ахатәы зинла, иааиуа 48 сааҭ рыҩнуҵҟа аусура иалагарц.
3. Апарламент ибжьаҧнытәым аилатәара мҩаҧнагоит иқәгылоу азҵаарақәа заа ихәаақәҵаны мацара, иагьаркхоит азҵаарақәа зегьы акаанмыҚькәа иаанырҵәоу.
4. Қырҭтәала Ахaдa иҷыдоу, ма аибашьратә ҭагылазаашьа анрылехәа ашьҭахь 48 саат рыҩнуҵҟа Апарламент еизоит ахатәы зинла, иара аусурагьы иацҵахоит иҷыдоу, ма аибашьратә ҭагылазаашьа аҟәырхаанӡа.

Ахәҭaҷ 62
Аибашьреи аҭынчреи, аибашьратәи иҷыдоу ҭагылазаашьақәа ирызкә, иара убас Аконституциа Ахәҭaҷ 46 аҟны иазҧхьагәаҭоу азҵаарақәа рзы Апарламент ақәҵарақәа рыдыркылоит Апарламент иалоу зегьы рҟнытә реиҳараҩык рыбжьыҭарала.

Ахәҭaҷ 63
1. Ахәҭaҷ ҵ5 апункт 2аҿы иазгәаҭоу аҭагылазаашьа аан, Қырҭтәала Ахaдa импичмент еиҿкаарала имаҵзура иамхра азҵаара ақәргылара азин ыҟоуп Апарламент иалоу зегьы рыҟнытә хыџьара ишаны хәҭак рыбжьыҭарала. Аус аҵыхәтәалкаа аиуразы идәықәҵахоит Қырҭтәала
2. Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа, ма Аконституциатә Ӡбарҭа рышҟа. Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа аҵыхәтәалкаа ишьақәнарӷәӷәар, Ахaдa иусурақәа рҿы ишыҟоу ацәгьаура ҟазшьа змоу, мамзаргьы Аконституциатә Ӡбарҭа - Қырҭтәала Аконституциа аилагара, Апарламент уи аҵыхәтәалкаа иахәаҧшны, иалоу зегьы рыҟнытә реиҳараҩык рыбҚьыҭарала ирыӡбоит Қырҭтәала Ахaдa импичмент еиҿкаарала имаҵзура иамхра азҵааразы имҩаҧгазарц aбжьыҭара.
3. Ахaдa импичмент еиҿкаарала имаҵзура дамхыуп хәа иҧхьаӡоуп, ас еиҧш иҟоу аӡбара иадгылазар Апарламент иалоу зегьы рыҟнытә хыџьара ишаны ахҧа рыҩхәҭак.
4. Апарламент ҩажәижәаба мштәи аҿхәара иалагӡаны ақәҵара анаднымкыла, азҵаара амшынҵа ианухыуп хәа иҧхьаӡоуп, иааиуа ашықәс зегьы иалагӡангьы уи аус шьаҭас измоу ахарадҵара залыршахом.
5. Иҷыдоуп аибашьратәи ҭагылазаашьа аныҟоу, ма аибашьра анцо аамҭазы изалыршахом Апарламент аҿы Ахaдa ихарадҵара ахәаҧшра, мамзаргьы Ахaдa имаҵзура иамхразы ақәҵара адкылара.

Ахәҭaҷ 64
1. Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа Ахантәаҩы, анаҧхгара aлaхәылaцәаҽаминистрцәа, Апрокәрор Хада, Ахылаҧшратә Палата Ахантәаҩы, иара убас Амилаҭтә банк Ахеилак aлaхәылaцәа рмаҵзура рамхра азҵаара арҵысра азин ыҟоуп Апарламент иалоу зегьы рыҟнытә хыџьара ишаны хәҭак еиҵамкәа ианыҟоу. Импичмент еиҿкаарала урҭ рышьҭашәарыцара арҵысра иашьҭахар ҟалоит хыхь еиқәҧхьаӡоу амаҵзуратә уаа Аконституциа анеиларго, ахәынҭқарратә ҧсахраб ма даҿа цәгьарак аныҟарҵо.
2. Ахәҭaҷ 63 апункт 2 аҿы иазгәаҭоу аиҿкаарала аҵыхәтәалкаа анроурак ашьҭахь. Апарламент иалоу зегьы реиҳараҩык радгылара азин рымоуп ари Ахәҭaҷ актәи апункт аҿы еиқәҧхьаӡоу амаҵзуратә уаа рмаҵзура рамхразы ақәҵара рыдкыларазы. Арҭ ҭагылазаашьақәа рҿы аларҵәара ҟалоит Ахәҭaҷ 63 апункт 4 аусура.

Ахәҭaҷ 65
1. Қырҭтәала Апарламент иалоу зегьы реиҳараҩык рыла аратификациа рызнауеит , аденонсациа рзыҟанаҵоит, иара убас иаҧырнахәеит Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи.
2. Аратификациа зазҧхьагәаҭоу Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи раамҷыдарахаз, иара убас хымҧада аратификациа рыхәҭоуп Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи;
а) Жәлaрбжьaрaтәи аиҿкаарақәеи, мамзаргьы ахәынҭқаррабжьаратә еидгылақәеи Қырҭтәала рылалара азгәазҭоу;
б) аибашьратә ҟазшьа змоу;
в) ахәынҭқарра атерриториа акзаара, ма ахәынҭқарратә хәаа аҧсахра иазкә;
г) ахәынҭқарра акредитқәа аиуреи аҭареи ианрыдхәалоу;
гь) ахәынҭқарраҩнуҵҟатәи азакәанҧҟара аҧсахра, Жәлaрбжьaрaтәи ахыдҵақәа рынагӡаразы иаҭахә азакәақәеи азакәан мчра змоу актқәеи радкылара анаҭахә.
3. Апарламент адырра амазароуп егьырҭ Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи рыбжьаҵара аан.
4. Аконституциатә Ӡбарҭа ашҟа аконституциатә еилыргазар, ма аҵәыргараз ианнагаха аамҭазы, Аконституциатә Ӡбарҭа ақәҵара шьҭнахаанӡа, изалыршахом Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи аратификациа рзура.

Ахәҭaҷ 66
1. Азакәанпроект, ма ақәҵара Апарламент иадкылоуп хәа иҧхьаӡоуп, уи иалатәоу реиҳараҩык, аха Апарламент иалоу зегьы рыҟнытә хыџьара ишаны хәҭак еиҵамкәа, иадгылозар, иара убас Аконституциа ала ихәаақәҵамзар азакәанпроект, ма ақәҵара адкыларазы даҿа еиҿкаарак.
2. Аоргантә закәан апроект рыдкылоуп хәа иҧхьаӡоуп, уи иадгылозар Апарламент иалоу сиала рыбжеиҳараҩык.
3. Апарламент ақәшаҳаҭралы рыдыркылоит қәҵаратә ҟазшьала, уи азы Аконституциаҿы ихәаақәҵамзар даҿа еиҿкаарак.
4. Даҿа қәҵарақәак рыдкылара аиҿкаашьа хәаақәҵоуп Апарламент Арегламент ала.

Ахәҭaҷ 67
1. Азакәанҧҟаратә инициатива азин рыҭоуп Қырҭтәала Ахaдaи, Апарламент aлaхәылaи, Апарламент фракциеи, Апарламент комитети, Аҧсни, Аҷареи иреихау ахаҭарнактә органқәеи, ҩажәеижәаба нызықьҩык иреиҵамкәа алхыҩцәеи.
2. Қырҭтәала Ахaдa ихәарала уи иалеигаз азакәанпроектқәа зегь раҧхьаӡа иахәаҧшоит.

Ахәҭaҷ 68
1. Апарламент иаднакылаз хәмштәи аҿхәарала азакәанпроект Қырҭтәала Ахaдa иҭахоит.
2. Ахaдa Қәамш рыҩныҵҟала инапы аҵаиҩуеит, иагьикьыҧхьуеит азакәан, мамзаргьы аҵаҵӷә змоу азгәаҭарақәа ҟаҵаны, Апарламент иазирхынҳәуеит.
3. Ахaдa азакәанпроект ирхынҳәыр, Апарламент aбжьыҭарахь иқәнаргылоит Ахaдa изгәаҭарақәа. Урҭ радкыларазы иазхоит Аконституциа Ахәҭaҷ 66 аҿы ас еиҧш иҟоу азакәанпроектқәа рзы ишьақәргылоу aбжьқәа рхыҧхьаӡара. Урҭ азгәаҭарақәа рыдыркылар, азакәанпроект аҵыхәтәантәи аредакциа Ахaдa ирҭоит, уи бҚьымштәи аҿҳәарала иара инапы аҵаиҩуеит, иагьикьыҧхьуеит.
4. Ахaдa иалагаларақәа Апарламент иаднамкылар, aбжьыҭарахь иқәргылалоит азакәанпроект раҧхьатәи аредакциа. Азакәан, ма аоргантә закәан рыдкылоуп хәа иҧхьаӡоуп, уи азы рыбжьы рҭиир Апарламент асиатә хыҧхьаӡара иарбоу рҟнытә ахәба рухәҭак иреиҵамкәа. Аконституциахь арҿеирақәа рыдкылоуп хәа иҧхьаӡоуп, урҭ рзы рыбҚьы рҭиир Апарламент иалоу зегьы рҟнытә ахҧа рыҩхәҭак.
5. Ишьақәргылоу аҿхәара иалагӡаны, Ахaдa азакәа аннымкьыҧхь, уи инапы аҵаиҩуеит, иагьикьыҧхьуеит Апарламент Ахантәаҩы.
6. Азакәан амчра аиуеит уи аофициалтә орган аҿы ианкьыҧхьха инаркны жәохәмшы рыҿны, уи азы даҿа ҿҳәарак шьқәргыламзар.


Аҧшьбатәи Ахы
Қырҭтәыла Ахaдa


Ахәҭaҷ 69
1. Қырҭтәыла Ахaдa ақырҭуа хәынҭқарра хадас дыҟоуп, иара убас анагӡаратә мчра хадас дамоуп.
2. Қырҭтәыла Ахaдa ахырхарҭа ҟаиҵоит, аҧсҭазаара иалаирҵәоит аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи адәныҟатәи политика. Уи еиҟәиршәоит атәла акзаареи аилазаареиб иара убас Аконституциа иашьашәаланы ахәынҭқарратә органқәа русура.
3. Қырҭтәыла Ахaдa Қырҭтәыла еиҳау хаҭарнакыуп адунежәлaрбжьаратә усқәа рҟны.

Ахәҭaҷ 70
1. Қырҭтәыла Ахaдa далырхәеит зегьы еицырзеиҧшу, еиҟароу, изныктәу алхратә зин ашьаҭала, маӡа бжьыҭарала, хәшықәса аҿхәара аҭаны. Аӡәы инеҧынкыланы Президентс иалхра ҩ-ҿхәарак иреиҳаны изалшом.
2. Президентс дахзар ҟалоит Қырҭтәыла иатәылауаҩу, алхратә зин змоу, 35 шықәса иреиҵамкәа изхыҵуа, 15 шықәса иреиҵамкәа Қырҭтәыла инхо, алхрақәа рымш аназгәаҭоу аамҭазы Қырҭтәыла инхо ауаҩы.
3. Ахaдa икандидатура ақәргылара азин рымоуп аполитикатә еидкыларақәа, мамзаргьы аинициативатә гәҧ. Акандидатура ақәргылара шьқәрӷәӷәазароуп ҩынҩажәижәаба нызқь иреҵамкәа алхыҩцәа рнапынҵарала.
4. Алхрақәа ииашоуп хәа иҧхьаӡоуп, урҭ рыҩрыладырхәр алхыҩцәа рзеиҧш хыҧхьаӡара аҟнутә аиҳарак. Далхыуп дәа дыҧхьаӡоуп акандидат, алхрақәа зыҿрылазырхәа алхыҩцәа рыбҚеиҳарак рыбҚьы зырҭаз.
5. Алхрақәа иашоуп хәа ианыҧхьаӡоу, аха акандидатцәа азегьы ианимоу алхыҩцәа рыбжьқәа заҟа аҭахыу рхыҧхьаӡара, ҩымчыбжь рышьҭахь имҩаҧгахоит алхрақәа аҩбатәи ртур.
6. Аҩбатәи атур аан aбжьыҭара мҩаҧгахоит актәи атур аан иреиӷьу алҵшәақәа зауз ҩыџьа акандидатцәа рыбҚьара. Аҩбатәи атур ииашоуп хәа иҧхьаӡоуп, уи рхы аладырхәазар алхыҩцәа рзеиҧш хыҧхьаӡарала аҟнытә ахҧа рыхәҭак иреиҵамкәа.
7. Алхрақәа иашам хәа ианыҧхьаӡоу, мамзаргьы иашоуп хәа иҧхьаӡазар, аха актәи атур аан кандидат заҵәык иакәзар иқәгылаз, иара уигьы иаҭахә aбжьқәа рхыҧхьаӡара имоузар, мамзаргьы аҩбатәи атур аан Ахaдa далхымзар, иааиуа ҩымз рыҩныҵҟала алхрақәа еиҭамҩаҧгахоит.
8. Иҷыдоу, ма аибашьратә ҭагылазаашьа аан алхрақәа мҩаҧыргаӡом.
9. Ибжьаҧнытәу Ахaдa иалхра актәи атур мҩаҧыргоит аҧхьатәи алхрақәа рхәшықәса, мшаҧы мза аҩбатәи амэыша азы.
10. Ахaдa иалхра аҧҟарақәеи аҭагылазаашьақәеи, иара убас алхрақәа рҿы акандидат ихы алархәшьеи хәаақәҵоуп Аконституциеи аоргантә закәанқәи рыла.

Ахәҭaҷ 71
1. Иҿыцны иалхыу Қырҭтәыла Ахaдa имаҵзура данахагыло ихәоит апрограмматә ажәа, абас еиҧш аҭоуба иуеит:
Сара, Қырҭтәыла Ахaдa, Анцәеи Ажәлари рҿаҧхьа исхәоит ишысыхьчоу Қырҭтәыла Аконституциеи, атәыла ахьыҧшымреи, акзаареи, шашьа ақәмзаареи, ламысла ишынасыгӡоу Ахaдa ихыдҵақәа, сшеиҷаҳало стәылауаа ршәарҭадареи рыбзазаратә нхареи, сшеиҷаҳало сыжәлaри сџьынџьтәылеи рылшара ду аиҭарҿиара».
2.Актәи апункт аҿы иазгәаҭоу ацеремониал мҩаҧгахоит Ахaдa иалхра амш нахыс ахҧатәи амҿышазы.

Ахәҭaҷ 72
Қырҭтәыла Ахaдa азин имам аамҭакала даҿа маҵзурак аанкылара, ахаҧшьгаратә наплакы аҿы аусура. Иарбанзаалак даҿа уск азы аџьбааҧса, ма даҿа еснагьтәи хамҭак аиура.

Ахәҭaҷ 73
1. Қырҭтәыла Ахaдa:
а) инапы рыҵаиҩуеит Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи, атәым хәынҭқаррақәа рыҿцәажәара мҩаҧигоит. Апарламент ақәшаҳатрала амаҵура иаиҭоит рыхгьы иақәиҭитәуеит апосолцәеи, иара убас Қырҭтәыла егьырҭ адипломатиатә хаҭарнакцәеи, иара иҿы аккредитациа рымоуп атәым хәынҭқаррақәа рпосолцәеи иара убас егьырҭ адипломатиатә хаҭарнакцәеи, иара убас Жәлaрбжьaрaтәи аиҿкаарақәеи;
б) Апарламент ақәшаҳатрала иаиҭоит анаҧхгара aлaхәылaцәаҽаминистрцәа;
в) азин имоуп аминистрцәа рамаҵура рамхра;
г) идикылоит аминистрцәа, иара убас егьырҭ азакәан ихәаақәнаҵаз амаҵзуратә уаа русура раҟәҵра, азин имоуп анаҧхгара ҿыц шьқәргылахаанӡа, аминистрцәа ирыдиҵар рмаҵзуратә хыдҵақәа рынагӡара;
гь) Апарламент иадигалоит Қырҭтәыла Ахәынҭқарратә биуџьет апроект, уи ихадоу аҭыҧқәеи, ахырхарҭақәеи апарламент комитетқәа анақәршаҳаҭха ашьҭахь;
гә) Апарламент иадигалоит, рмаҵура иаиҭоит рыхгьы иақәиҭитәуеит амаҵзуратә уаа Аконституциеи азакәани ихәаақәрҵаз аҭагылазаашьақәеи аиҿкаареи рыла;
ӷ) Қырҭтәыла бџьармчыла ианақәла аамҭазы аибашьратә ҭагылазаашьа рылеиҳәоит, иашьашәалоу аҭагылазаашьақәа раан аҭынчра бжьеҵоит, сааҭ ирхымгақәа уи иқәҵара ашьақәрӷәӷәаразы Апарламент ашҟа инеигоит;
ӷь) аибашьраан, мамзаргьы амассатә еилаҩынтрақәа раан, атәыла атерриториатә акзаара ианалакьысуа, аибашьратә аархәараан, мамзаргьы бџьаршьҭыхрала агылараан, аекологиатә рыцҳарақәеи, аепидемиақәеи, мамзаргьы даҿа хҭысқәа раан, ахәынҭқарратә мчрақәа рорганқәа иҭышәынтәаланы рконституциатә ҧхықәрақәа нарыгӡаларатә еиҧш, алшара анрымам, уи атерриториа зегь аҿы, мамзаргьы иарбанзаалак уи ахәҭак аҿы иҷыдоу аҭагылазаашьа рылеҳәоит, сааҭ ирхымгақәа ари иқәҵара ашьақәрӷәӷәаразы Апарламент ашҟа ирызнеигоит.
Иҷыдоу аҭагылазаашьа аамҭазы иҭиҚьуеит азакәан мчра змоу адекретқәа, урҭ иҷыдоу аҭагылазаашьа аҟәихаанӡа аус руеит, иалиршоит иҷыдоу аусмҩаҧгатәқәа. Адекретқәа Апарламент ашҟа инагахоит, уи аилатәара ианеизо. Иҷыдоу аҧхықәрақәа аларҵәахоит ари апункт аҿы иарбоу амзызқәа ирыхҟьаны иҷыдоу аҭагылазаашьа ахьрылахәо атерриториа мацаразы;
ӷә)азин имоуп Апарламент ақәшаҳаҭхарала. Иааникылар мамзаргьы раушьҭра ахаланаҧхгаратә атерриториатә ахқәеи рхаҭарнактә органқәа, урҭ русурала иаҧырҵозар атәыла асуверенитети, атерриториатә акзаареи рзы ашәарҭара, ахәынҭқарратә органқәа рконституциатә ҧхықәрақәа рынагӡара алыршахарц азы;
д) Аконституциеи азакәани шьҭас иаҭаны иҭижьуеит аусҧҟақәеи адҵақәеи;
дә) Конституциала ихәаақәҵоу аиҿкаарала, инапы аҵаҩуеит, иагьиҭиҚьуеит азакәақәа;
е) иӡбоит атәылауаҩра азҵаарақәа, иара убасгьы ахыҵәахырҭа аҭара;
ж) иранаишьоит ахәынҭқарратә ҳамҭақәа, ирхыиҵоит иреиҳау арратә, иҷыдоу, ҳаҭыр зҟә ахьыӡқәа иара убас иреиҳау адипломаттәи рангқәа;
жь) иҟаиҵоит зус ӡбоу аҵәгьауцәа ранажьра.
2. Азакәан ишьақәнаргылаз аиҿкаарала, Ахaдa Апарламенти, иара убас егьырҭ ахаҭарнактә органқәеи ралхрақәа ҟаиҵоит.
3. Ахaдa азин имоуп иара инапы аҵаҟа иҟоу анагӡарамчратә органқәа рактқәа раҟәхра.
4. Қырҭтәыла Ахaдa Қырҭтәыала арбџьармчқәа Иреиҳаӡоу Ҩызас дрымоуп. Уи иаиҭоит Амилаҭтә Шәарҭадара Ахеилак aлaхәылaҵәа, иара аилатәарақәа рҿгьы хантәаҩыс дыҟоуп, иаиҭоит иагьамихәеит русура арратә наҧхгаҩцәа.
5. Қырҭтәыла Ахaдa азин имоуп ажәлaри Апарламенти рахь ааҧхьара ашьҭра. Шықәсык ахьтә знык Ахaдa Апарламент иазнеигоит атәыла аҭагылазаашьа акрызҵазкәа азҵаарақәа ртәы зҳәо ажәахә.
6. Ахaдa имҩаҧыигоит Аконституциеи азакәани ишьақәдыргылаз егьырҭ аҧхықәрақәа.

Ахәҭaҷ 74
1.Апарламент ҩышә нызықьҩык иреиҵамкәа алхыҩцәа иҟарҵо ахәарала, мамзаргьы ихатәы инициативала Қырҭтәыла Ахaдa имҩаҧыигоит Аконституциеи аоргантә закәани ишьақәдыргылаз азҵаарақәа ирызкны ареферендум, уи еиҧш ахәара аныҟала инаркны 30 мш рыҩнуҵҟала.
2.Ареферендум амҩаҧгара зыҟалом азакәан адкылареи, ма аҧыхреи рзы, амнистиеи, ма анаҚьреи рызҵаарақәа рзы, Жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи аратификациеи аденонсациеи рзуразы, иара убас ауаҩы ихадоу иконституциатә зинқәеи ихақәиҭрақәеи ирҧырхагахо азҵаарақәа рзы
3.Ареферендум амҩаҧгара иадхәалоу азҵаарақәа рҭыҧ иқәҵахоит аоргантә закәанла.

Ахәҭaҷ 75
1. Қырҭтәыла Ахaдa лакьысшьа имам. Уи имаҵзура дахагыланаҵы изалыршахом иҭакра, мамзаргьы ацәгьауратә ҭакҧхықәрахь инагара.
2.Ахәынҭқарратә ҧсахра, иара убас даҿа цәгьаурак рыҟаҵара, мамзарзьы Аконституциа Ахaдa ианеиилаига аамҭақәа рзы, Апарламент иалшоит Аконституциа Ахәҭaҷ 63 аҿы ишьақәргылоу аоргантә закәан ала
Қырҭтәыла Ахaдa иусура иамхра, уи:
а) Аконституциа аиларгара Аконституциатә ӡбарҭа ала ишьақәрӷәӷәазар;
б) Ахәынҭқарратә ҧсахреи иара убас егьырҭ ацәгьаурақәеи аҭыҧ рымазаара Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа иҟанаҵаз аҵыхәтәатәи ӡбара ишьақәрӷәӷәазар.

Ахәҭaҷ 76
1. Қырҭтәыла Ахaдa иҿхәара нҵәаамҭа иҧхықәрақәа анышьҭаиҵа, мамзаргьы уи иҧхықәрақәа рынагӡара анимылшо аамҭазы, Ахaдa иусқәа наигӡоит Апарламент Ахантәаҩы. Апарламент Ахантәаҩы иҧхықәрақәа уи аамҭазы инаигӡоит ихаҭыҧуаҩцәа руаӡәык
2. Ахaдa иусқәа назыгӡо азин имам Ахәҭaҷ 73 апункт 1 апунктаҵаҟақәа «г», «м», иара убас Ахәҭaҷ 74 апункт 1 аҿы иазгәаҭоу азинмрақәа рхархәара.
3. Ахaдa иалхрақәа мҩаҧыргоит уи иҧхықәрақәа анаҟәыхха инаркны мш рыҩнуҵҟала, урҭ рымҩаҧгара еиқәнаршәоит Апарламент.

Ахәҭaҷ 77
1. Қырҭтәыла Ахaдa ҭоуба аниуы ашьҭахь анаҧхгара рмаҵура ааныҚьра идикылоит, азингьы имоуп анаҧхгара ҿыц ҟаҵаанӡа рыҧхықәрақәа рынагӡара рыдиҵар. ҩымчыбжьа рыҩнуҵҟала Ахaдa ихәҭоуп анаҧхгара еиқәиршәарц, Апарламент ашҟа ицәыригарц. Уи иашьашәалоу акомитетқәа рҿы ианалацәаҚәалак ашьҭахь, Апарламент ишьақәнарӷәӷәоит асиа иану рыбжеиҳараҩык рыбжьыҭарала.
2. АлацәаҚәараан ирыдрымкылаз, мамзаргьы aбжьыҭараан ишьақәрӷәӷәамз анаҧхгара aлaхәылaцәа рызҵаара Ахaдa иӡбоит. Аӡәы икандидатура ҩынтә иреиҳаны ацәыргара залшом. Аиҭацәыргара аиҿкаашьа закәанла иҳәаақәҵоуп.
3. Аминистр имаҵзура аҟынтәи ихы данақәиҭыртә аамҭазы, акандидатура ҿыҵ Ахaдa Апарламент ашҟа инеигоит ҩымчыбжь рыҩныҵҟа.

Ахәҭaҷ 78
1. Қырҭтәыла Ахaдa иҟаиҵо ажәалагала , Апарламент ишьақәнарӷәӷәоит инагӡаратә мчра аусура аструктуреи аиҿкаашьеи.
2.Изалыршахом усбарҭак аҿы реиларҵәара, мамзаргьы даҿакала реидҵара Арбџьар Мчқәеи, ахәынҭқарратә шәарҭадара амаҵзуреи, аполициеи.

Ахәҭaҷ 79
1.Анаҧхгара членцәа аҭакҧхықәра рымоуп Қырҭтәыла Ахaдa иҿаҧхьа.
2. Анаҧхгара членцәа рыҧхықәрақәа аанрыжьуеит Ахaдa иҿаҧхьа.

Ахәҭaҷ 80
1. Анаҧхгара член азин имам даҿа маҵзурак аанкылара, апартиатә ада, ахаҧшьгаратә наплакы аҿы аусура, иарбанзаалак даҿа усурак азы аџьабааҧса, ма еснагьтәи ҳамҭак аиура.
2. Анаҧхгара член азин имоуп, азакәан ишьақәнаргылаз аиҿкаарала, иусура ааныҚьра.
3. Анаҧхгара aлaхәылa имаҵзура аҟнытә их дақәиҭтәызар ҟалоит Қырҭтәыла Ахaдa иусҧҟала, мамзаргьы Апарламент аҿы, Аконституциа Ахәҭaҷ 64 аҿы ишьақәргылоу аиҿкаарала.

Ахәҭaҷ 81
1. Аминистррақәа иаҧҵоу азакәан шьаҭас ирыҭаны. ахәынҭқарратәи, мамзаргьы ауажәлaрратәи ҧсҭазаараҿы ишьақәгылахьоу асферақәа рҟны ахәынҭқарратә наҧхгараҭара хықәкыс ирыманы.
2. Аминистрра наҧхгара азиуеит икомпетенциа иаҵанакәа азҵаарақәа рҿы икомпетенциа ахәаақәа ирҭагӡаны зхала ақәҵарақәа здызкыло аминистр. Аминистр адҵарақәа ҭиҚьуеит азакәан шьаҭас иаҭаны уи анагӡаразы.
3. Анаҧхгара далоуп аканцелиариа наҧхгара азызуа иара убас Ахaдa иҧхықәрала уи хазы идҵақәа назыгӡо ахәынҭқарратә министр.

Ахәбатәи Ахы
Аӡбаратә мчра


Ахәҭaҷ 82
1. Аӡбаратә мчра шьақәгылоуп аконституциатә хылаҧшреи азинӡбареи, иара убас закәанла ишьақәргылоу егьырҭ аформақәеи рхархәарала.
2.Аӡбаратә органқәа рактқәа атәыла атерриториа зегь аҿы иҟоу ахәынҭқарратә органқәеи ауааҧсыреи рзы ихымҧадатәиуп.
3. Аӡбаратә мчра хьыҧшым, аӡбарҭақәа рҿы мацароуп иахьынагӡахоу.
4. Аӡбарҭақәа рықәҵарақәа ҟарҵоит Қырҭтәыла ахьӡала.

Ахәҭaҷ 83
1. Қырҭтәалатәи Аконсттуциатә Ӡбарҭа аконституциатә хылаҧшра аӡбаратә органуп. Аконсттуциатә Ӡбарҭа аҧхықәрақәеи, аҧҵареи, аусуреи реиҿкаара Аконституциеи аоргантә закәани иҳәаақәрҵоит.
2.Азинӡбара алыршахоит азеҧш ӡбарҭақәа рыла. Урҭ рыӡбраҟаҵара асистемеи аиҿкаареи закәанла ишьқәргылоуп.
3.Аибашьратә ӡбарҭақәа русҳәарҭа алыршахоит аибашьра аамҭазы мацара, иара убас азеиҧш ӡбарҭақәа рсистемаҿы мацара.
4.Иҷыдоу ӡбарҭақәа раҧҵара залыршахом.

Ахәҭaҷ 84
1. Аӡбаҩцәа русураҿы ихьаҧшым. Аконституциеи азакәани роуп знапаҵаҟа иҟоу. Азин ыҟамб закәанлагьы иахьырхоит аӡбаҩы ишаҟаразаалак илакьысра, мамзаргьы идикалаз ақәҵара анырра аҭара хықәкыс иҟаҵаны, уи иусура аҩалагара.
2. Аӡбаҩы аус ахәаҧшра иаҟәхра, иҿҳәараҟынӡа ихы иақәиҭтәра, мамзаргьы даҿа усурак ахь инагара қалоит азакәан ихәаақәнаҵаз аҭагылазаашьа мацарақәа раан.
3. Дарбанзаалак азин имам аӡбаҩы конкретла дызҿу азы аҳасабрақаҵара идҵара.
4. Аӡбарҭа иҟанаҵаз ақәҵара аҟәхра, аҧсахра, ма аамҭала аанкылара алыршахар ауеит Аӡбарҭаҿы, азакәан ишьақәнаргылаз еиҿкаара мацарала.

Ахәҭaҷ 85
1. Аӡбарҭаҿы аус аилыргара иаартны имҩаҧысуеит. Иаркә аилатәараҿы аус ахәаҧшра алшоит азакәан иазгәанаҭаз аҭагылазаашьақәа раан мацара. Аӡбарҭа ақәҵара иаартны ирылаҳәахоит.
2. Аӡбареиҿкаара мҩаҧысоит аҳәынҭқарратә бызшәала. Аӡбареиҿкааратә бызшәа ззеилымкаауа ауаҩы аиҭагаҩ диҭахоит. Аҳәынҭқарратә бызшәа ззымдыруа ауааҧсыра ахьынхо араионқәа рҿы аҳәынҭқарратә бызшәи аӡбареиҿкааратә бызшәеи рдырра иадҳәалоу азҵаарақәа ӡбахоит.
3. Аӡбареиҿкаара алыршахоит аганқәа рзинқәа реиҟарареи реиндатлареи шьаҭас иҟаҵаны.

Ахәҭaҷ 86
1. Ӡбаҩыс дҟалар алшоит 30 шықәса зхыҵыз, иреиҳаӡоу азинҵара иалгахьоу, иара убри азаанаҭла хәҽшықәса иреиҵамкәа аусура аҧышәа змоу Қырҭтәала атәылауаа.
2. Аӡбаҩ иусура дарҭоит, мамзаргьы далырхоит жәа-шықәса иреиҵамкәа аҿҳәара иҭаны.
3. Аӡбаҩцәа реилыҧшаара, раҭара, иара убас русура рамхра закәанла ихәаақәҵоуп.
4. Аӡбаҩ иусқәа рынагӡара иалеигӡар ҟалом иарбанзаалак даҿа маҵурак, ма аџьабааҧса зхыршәаауа иарбанзаалак усурак, арҵаҩратә усқәа ракәмзар. Аӡбаҩ азин имам аполитикатә партиа aлaхәылaра, иара убас аполитикатә усура ихы алархәра.
Ахәҭaҷ 87
1. Аӡбаҩы лакьысшьа имам. Қырҭтәала Иреҳаӡоу Аӡбарҭа Ахантәаҩы дақәшаҳаҭымкәа, изыҟалом уи аҵәгьауратә ҭакҧхықәрахь инагара, уи иаанкылара, ма иҭакра, хаҭала еимдара, уи инхарҭәеи, имашьынеи, иусуратә ҭыпи реимадара. Иҷыданы иҟоуп уи аҵәгьара ахьиуз аҭыҧаҿы ҵәҟьа иаанкылара, усҟан зыҧшрак ҟамҵақәа Қырҭтәала Иреҳаӡоу Аӡбарҭа Ахантәаҩы изыцҳахароуп. Ахантәаҩы данақәшаҳаҭымха аамҭазы, иаанкылоу, ма иҭакә аӡбаҩ иаразнак ихы дақәиҭтәызар ауп.
2. Аӡбаҩи уи иҭаацәеи ршәарҭадара алнаршоит ахәынҭқарра.

Ахәҭaҷ 88
1. Қырҭтәалатәи Аконсттуциатә Ӡбарҭа аӡбаратә мчра нанагӡоит аконституциатә ӡбареиҿкаарала.
2. Қырҭтәалатәи Аконсттуциатә Ӡбарҭа шьақәгылоуп Қәҩык аӡбаҩҵәа - конституциатә Ӡбарҭа aлaхәылaҵәа рыла. Хҩык аӡбарҭа aлaхәылaҵәа аиҭоит Қырҭтәла Ахaдa, хҩык aлaхәылaҵәа алнахәеит Апарламент аиҳараҩык, асиа иану рҟынтә ахәба рыххәҭак иреиҵамкәа рыбжьыҭарала, хҩык aлaхәылaҵәа анаҭоит Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа. Аконституциатә Ӡбарҭа aлaхәылaҵәа рыҧхықәрақәа рыэҳәаразы 10 шыкәса ыҟоуп. Қырҭтәлатәи Аконституциатә Ӡбарҭа иалахә рҟынтә далырхәеит Аконституциатә Ӡбарҭа Ахантәаҩы, 5 шыкәса аҿҳәара иҭаны. Знык еиҳаны Хантәаҩыс аӡәы иалхра зыҟалом
3. Аконсттуциатә Ӡбарҭа aлaхәылaс дҟалар алшом уи аҭыҧ уаанӡа инызкылахьо ауаҩы.
4. Аконсттуциатә Ӡбарҭа aлaхәылaра иалшоит 35 шықәса зхыҵыз, иреиҳау азинҵара иалгахьоу Қырҭтәала атәылауаҩы.
Аконсттуциатә Ӡбарҭа aлaхәылaцәа ралыҧшаара, раҭара, иара убас русура ралхра, рыҧхықәрақәа раҟәхра азҵаарақәа, иара убас Аконсттуциатә ӡбареиҿкаареи Аконсттуциатә Ӡбарҭа аусуреи хәаақәҵоуп закәанла..
5. Аконсттуциатә Ӡбарҭа aлaхәылa лакьысра имам. Аконсттуциатә Ӡбарҭа ақәшаҳаҭымкәа, изыҟалом уи аҵәгьауратә ҭакҧхықәрахь инагара, уи иаанкылара, ма иҭакра, хаҭала еимдара, уи инхарҭәеи, имашьынеи, иусуратә ҭыпи реимадара. Иҷыданы иҟоуп уи аҵәгьара ахьиуз аҭыҧаҿыҵәҟьа иаанкылара, усҟан зыҧшрак ҟамҵақәа Аконсттуциатә Ӡбарҭахь иазыцҳахароуп. Аконсттуциатә Ӡбарҭа ақәшаҳаҭымзар, иаанкылоу, ма иҭакә Аконсттуциатә Ӡбарҭа aлaхәылa иаразнак ихы дақәиҭтәызар ауп.

Ахәҭaҷ 89
1. Қырҭтәалатәи Аконсттуциатә Ӡбарҭа, иҟаҵо ашшыбхьыӡ шьаҭас иаҭаны, мамзаргьы Қырҭтәла Ахaдaи, Апарламент aлaхәылaҵәа ахәба рыхәҭак иреҵамкәеи, аӡбарҭеи, Аҧсни Аҷареи иреиҳау ахаҭарнактә органқәеи, жәлар Рыхьчаҩи, атәылауаа раҚәалагалақәа рыла, аоргантә закәан ала ишьақәргылоу еиҿкаарала:
а) иаднакылоит Ахaдaи, Аҧсни Аҷареи иреиҳау ахаҭарнактә органқәа рнормативтә актқәеи Аконсттуциа азакәақәеи реишьашәалара иазкә ақәҵара;
б) иахәаҧшует акомпетенциақәа реиқәгара иадхәаланы ахәынҭқарратә органкәа рыбҚьара иҵәрҵуа азҵаарақәа;
в) иахәаҧшует атәылауаа рполитикатә еидгыларақәа раҧҵареи русуреи рконституциаҭәра иазкыу азҵаарақәа;
г) иахәаҧшует ареферендумқәеи, алхрақәа рконституциаҭәра иадхәалоу азҵаарақәа;
гь) иахәаҧшует жәлaрбжьaрaтәи аиларгӡақәеи аиқәшаҳаҭрақәеи рконституциаҭәра азҵаарақәа;
гә) атәылауаа иҟарҵо ашшыбӷьыӡи шьаҭас иқаҵаны, иахәаҧшует Қырҭтәыла аконституциа 2 ахы аҿы иазгәаҭоу азҵаарақәа еиҿызкаауа анормативтә актқәа рконституциаҭәра;
ӷ) инанагӡоит Қырҭтәала Аконсттуциеи аоргантә закәани иҳәаақәрҵо егьырҭ аҧхықәрақәагьы.
2. Аконсттуциатә Ӡбарҭа, иҟанаҵо ақәҵара ҵыхәтантәиуп. Аконсттуциа иашьашәалам хәа иазханаҵаз анормативтә акт, ма уи аҟәша азинтә мчра аҵәыӡуеит, уи иазкә Аконсттуциатә Ӡбарҭа ақәҵара акьыҧхь анаба нахыс.

Ахәҭaҷ 90
1. Қырҭтәылатәи Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа ишьақәргылоу апроцессуалтә формала Қырҭтәыла азеиҧш ӡбарҭақәа рҿы иҟанаҵоит аӡбареиҿкаара ахылаҧшра, аҧхьатәи инстинциаҿы иҟоу ӡбарак аҳасабла иахәаҧшоит закәанла иалкаауа аусқәа.
2. Қырҭтәыла Ахaдa иаҚәалагалара, Апарламент асиа иану рыбҚеиҳараҩык рыбҚьыҭарала эҳәарас 10 шыкәса инеиҵамкәа ирыҭаны иалырхәеит Қырҭтәыалатәи Иреиҳаӡоу Аӡбарҭеи . Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа аӡбаҩцәи.
3. Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа азимчхарақәеи, аиҿкаареи, аусушьеи, иара убас Қырҭтәылатәи Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа aлaхәылaцәа рыҿҳәара нҵәаанӡа рыҧхықәрақәа раҟәхра аиҿкаареи закәанла иҳәаақәҵоуп.
4. Қырҭтәылатәи Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа Ахантәаҩи уи aлaхәылaцәеи лакьысра рымам. Иреиҳаӡоу Аӡбарҭа Ахантәаҩи уи aлaхәылaцәеи аҵәгьауратә ҭакҧхықәрахь рнагара, урҭ раанкылара, ма риҭакра, хаҭала р еимдара, урҭ рынхарҭәеи, рмашьынеи, русуратә ҭыпи аимадара алыршахар ауеит Апарламент ақәшаҳатны мацара. Иҷыданы иҟоуп аҵәгьара ахьыруз аҭыҧаҿыҵәҟьа раанкылара, усҟан зыҧшрак ҟамҵақәа Апарламент иазыцҳахароуп. Апарламент ақәшаҳаҭымхар, иаанкылоу, ма иҭакә иаразнак ихы дақәиҭтәызар ауп.

Ахәҭaҷ 91
1. Қырҭтәыла Апрокәратура аҵәгьауратәҽзинтә шьҭацара алзыршо, аҵәгьаура аикаареи ахьырхәара нагӡареи иахылаҧшуа аӡбарамчратә усбарҭоуп, иара убас уи ахәынҭқарратә харадҵара иадгылоит.
2. Қырҭтәыла Апрокәратура - иакыу центртә системоуп. Қырҭтәыла Ахaдa иаҚәалагалара, Апарламент асиа иану рыбҚеиҳараҩык рыбжьыҭарала эҳәарас 5 шыкәса ҿҳәарас иманы дарҭоит Апрокәрор Хада, Апрокәрор Хада иаиҭоит иҵаҟа иқоу апрокәрорцәа.
3. Апрокәратура аҧхықәрақәеи, аиҿкаареи, аусушьеи аоргантә закәанла иҳәаақәҵоуп.

Афбатәи Ахы
Аҳәынҭкарратә финансқәеи ахылаҧшреи


Ахәҭaҷ 92
1. Қырҭтәыла Апарламент рыбжеиҳараҩык рыбжьыҭарала есышықәса иаднакылоит Ахәынҭқарратә биуџьет иазкә азакәан, уи инапы аҵаиҩуеит Қырҭтәыала Ахaдa.
2. Қырҭтәыала Ахәынҭқарратә биуџьет аиқәршәареи адкылареи реиҿкаара закәанла иҳәаақәҵоуп.

Ахәҭaҷ 93
1. Қырҭтәыла Ахaдa имацара иоуп азин змоу абиуџьет апроект Апарламент ашҟа анагара.
2. Иааиуа ашықәсазтәи биуџьет апроект Ахaдa Апарламент ашҟа инеигоит ииасуа абиуџьеттә шықәса анҵәара хымз шагә иахымгакәа. Абиуџьет апроект иацны Ахaдa иҟаиҵоит ииасуа ашықәс азы абиуџьет анагӡаша иазкыу ажәахә. Ахәынҭқарратә биуџьет анагӡара иазкә аҳасабрба Ахaдa Апарламент ашҟа ашьақәрӷәӷәаразы инеигоит абиуџьеттә шықәса анынҵәалак ашьҭахь хымз ирхымгакәа.
3. Ахaдa дақәшаҳаҭымкәа. абиуџьет апроект арҿеирақәа алагара зыҟалом. Ахaдa илшоит иҭаххар Апарламент аҟнытә хәынҭқарратә харџьқәа рыцҵара, урҭ рхарҭәара алзыршо ахыҵхырҭақәа анаизарба аамҭазы.
4.Иҿыцу абиуџьеттә шықәса алагаанӡа Апарламент иалымшозар абиуџьет ҿыц адкылара, уаанӡа ахәынҭқарра ишьҭнаххьаз ахыдҵақәа рынагӡаразы иаҭахә ахарџьқәа хартәаахоит ҧыхьатәи ашықәс абиуџьет ала.

Ахәҭaҷ 94
1. Зегьы ирыхәҭоуп, зхыҧхьаӡареи зеиҿкаареи закәанла ишьақәргылоу, ашәахтәқәа аизгақәа ршәара.
2. Ашәахтәқәа аизгақәа раҧшьгара аструктуреи аиҿкаашьеи шьақәргылоуп азакәан мацарала.
3. Ашәахтә шәара аҟнытә ахақәиҭтәра, иара убасгьы ахәынҭқарратә хазына аҟнытә ашәара алыршахоит азакәан шьаҭала мацара.

Ахәҭaҷ 95
1. Қырҭтәылатәи аҧараҽкредиттә система аусура алнаршоит Қырҭтәыла Амилаҭтә банк.
2. Апарламент иҳәаақәнаҵаз ахырхарта хадақәа инарышьашәаланы, Қырҭтәыла Амилаҭтә банк аус аднаулоит, иагьыҟанаҵоит аҧараҽкредиттәи авалиутатәи политика.
3. Амилаҭтә банк - абанкқәа зегьы ирбанкәп, Қырҭтәыла анаҧхгаразы ибанкируп, фискалтә агентс иҟоуп
4. Амилаҭтә банк аусураҿы ихьыҧшым. Амилаҭтә банк азинқәеи, ахыдҵақәеи, аиҿкаареи, аусушьеи, ахьыҧшымра агарантиеи ҳәаақәҵоуп аоргантә закәанқәа рыла.
5.Аҧара ахьӡи аҧаратә дыргеи закәанла иҳәаақәҵоуп. Қырҭтәыла Амилаҭтә банк мацароуп азин змоу аҧара аемиссиа.

Ахәҭaҷ96
1. Қырҭтәыла Амилаҭтә банк Иреиҳаӡоу органс иҟоуп Амилаҭтә банк Ахеилак, уи aлaхәылaцәа Қырҭтәыла Ахaдa иажәалагалара, бжьшықәса аҿҳәара рыҭаны, иалнахәеит Апарламент асиа иану рыбжеиҳараҩык рыбжьыҭарала. Ахеилак aлaхәылaцәа рмаҵура аҟнытә рхы ақәиҭтәра алыршахоит Ахәҭaҷ 64 иашьашәаланы иҟаҵоу Апарламент ақәҵара мацарала.
2. Амилаҭтә банк Ахaдa, Амилаҭтә банк Ахеилак иҟанаҵо аҚәалагалара, иара абанк Ахеилак aлaхәылaцәа рҟнытә, имаҵура даиҭоит дагьамихәеит Қырҭтәыла Ахaдa.
3. Амилаҭтә банк Апарламент анапаҵаҟа иҟоуп, есышықәсагьы уи аусура аҳасабрба Апарламент ашҟа инанагоит.

Ахәҭaҷ 97
1. Ахәынҭқарратә ҧарақәеи егьырҭ ахәынҭқарратә аматериалтә мазарақәеи рхархәареи рхарџьреи иахылаҧшуеит Қырҭтәыла Ахылаҧшратә Палата. Уи азин амоуп егьырҭ афинанстәҽнхамҩатә хылаҧшрақәа ирыҵаркәа ахәынҭқарратә органқәа русура агәаҭара, ашәахтә закәаҧҟара аиӷьтәразы ажәалагалақәа Апарламент ашҟа анагара.
2. Ахылаҧшратә Палата иара аусураҿы ихьыҧшым. Апарламент анапаҵаҟа иҟоуп. Ахылаҧшратә Палата Ахантәаҩы хәҽшықәса ҿҳәарас иҭаны, Қырҭтәыла Ахaдa иаҚәалагалара, данаҭоит Апарламент асиа иану рыбжеиҳараҩык рыбжьыҭарала.Уи имаҵура аҟнытә ихы ақәиҭтәра алыршахоит Ахәҭaҷ 64 иашьашәаланы иҟаҵоу Апарламент ақәҵара мацарала.
3. Шықәсык ахьтә ҩынтә абиуџьет анагӡара иазкә заатәи аҵыхәтәантәии аҳасабрбақәа ианрылаҵәаҚәо Ахылаҧшратә Палата Апарламент ашҟа инанагоит анаҧхгара рҳасабрба иадҳәалоу аҚәахә, шықәсык ахьтә знык - иара аусура иазкә аҳасабрба.
4. Ахылаҧшратә Палата аҧхықәрақәеи, аиҿкаареиб аусушьеиб иара убас ахыҧшымра агарантиеи ҳәаақәҵоуп закәанла.
5. Егьырҭ ахәынҭқарратә ахылаҧшратә органқәа аҧ5оуп азакәан иашьашәаланы.

Абыжьбатәи Ахы
Ахәынҭқарра ахьчара

Ахәҭaҷ 98
1.Аҿыхьачаратә еибашьра Қырҭтәыла иасуверентә зинуп.
2.Ахьыҧшымреи, асуверенитети, атәла атерриториа акзаареи, иара убас Жәлaрбжьaрaтәи ахыдҵақәа рынагӡареи рыхьчара хәқәкыс иҟаҵаны, Қырҭтәыла иамоуп Арбџьар Мчқәа.
3. Арбџьар Мчқәа рухкқәеи реиқәршәашьеи закәанла иҳәаақәҵоуп. Арбџьар Мчқәа рструктура шьақәнарӷәӷәоит Қырҭтәыла Ахaдa, ахыҧхьаӡара - Амилаҭтә Шәарҭадара Хеилак иҟанаҵо ажәалагалала, ишьақәнарӷәӷәоит Апарламент асиа иану рыбҚеиҳараҩык рыбҚьыҭарала.

Ахәҭaҷ 99
1.Арратә ргылареи атәла ахьчареи реиҿкаараза иаҧҵоуп Қырҭтәыла Ахaдa дызхагылоу Амилаҭтә Шәарҭадара Хеилак.
2. Амилаҭтә Шәарҭадара Хеилак аилазаашьеи, аҧхықәрақәеи, аусушьеи, ҳәаақәҵоуп аоргантә (иҟоу) закәанқәа рыла.

Ахәҭaҷ 100
1. Қырҭтәыла Апарламент ақәшаҳаҭымкәа изыҟалом иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раан, ма Жәлaрбжьaрaтәи ахыдҵақәа рынагӡаразы Арбџьар Мчқәа рхархәарала.
2.Атәыла ахьчара хәқәкыс иҟаҵаны, иҷыдоу, закәанла иалкаау аҭагылазаашьақәа раан, егьырҭ ахәынҭқаррақәа иртәу Арбџьар Мчқәа ралагареи, рхархәареи, реиҭагареи иазкә ақәҵара зыҧшрак ҟамҵакәа ашьақәрӷәӷәаразы Апарламент ашҟа нанагахоит, амчрагьы аиуеит уи ақәшаҳаҭхарала.

Ахәҭaҷ 101
1. Қырҭтәыла ахьчара уи атәылауаҩы дарбанзаалак иуалҧшьоуп
2. Атәыла ахьчареи арратә ҧхықәра анагӡареи уи азы ихәарҭоу Қырҭтәыла атәылауаа зегьы ируалҧшьоуп. Арратә ҧхықәра анагӡаратә форма хәаақәҵахоит закәанла.
Аабатәи Ахы
Аконституциа аиҭахәаҧшра

Ахәҭaҷ 102
1. Аконституциа азеҧштә ма ахәҭа-хәҭатә еиҭахәаҧшра иазкә азакәанҧҟара алагалара азин рымоуп:
а) Қырҭтәыла Ахaдa;
б) Апарламент aлaхәылaцәа рзеиҧштә хыҧхьаӡара аҟнытә аиҳараҩык ;
г) ҩышә нызықьҩык иреиҵамкәа алхыҩцәа.
2. Аконституциа еиҭахәаҧшра иазкә азакәантә проект Қырҭтәыла Апарламент ашҟа инагахоит, уи Жәлaрызегьы ралаҵәаҚәаразы иакьыҧхьуеит. Апарламент аҿы азакәанпроект алаҵәаҚәара ахы аркхоит уи анкьыҧхьаха инаркны мызкы ашьҭахь.
3. Аконституциа аиҭарҿеира иазкә азакәантә проект рыдкылоуп ҳәа иҧхьаӡоуп, Қырҭтәыла Апарламент иалоу зегьы рҟнытә ахҧа рыҩхәҭау иреҵамкәа рыбжьыҭарала.
4. Аконституциа аиҭахәаҧшра азакәан инапы аҵаиҩуеит иагьикьиҧхьуеит
Қырҭтәыла Ахaдa, Аконституциа Ахәҭaҷқҧ аҿы ишьақәргылоу еиҿкаарала.

Ахәҭaҷ 103
Иҷыдоу ма аибашьратә ҭагылазаашьа рылаҳәара аан иаанкылахоит Аконституциа аиҭахәаҧшра, иҷыдоу ма аибашьратә ҭагылазаашьа аҟәыхханӡа.
Ажәбатәи Ахы
Аиасратә ҭагылазаашьақәа

Ахәҭaҷ 104
1. Қырҭтәыла Аконституциа амчхара аиуеит иҿыцны иалхыу Қырҭтәыла Ахaдaи Апарламенти рыҧхықәрақәа аназхаҵоу амш инаркны.
2. Аконституциа ахәҭачқәа 48, 50, 70 амчхара роуеит ианкьыҧхьу амш инаркны.

Ахәҭaҷ 105
1. 1995 шықәсазтәи алхрақәа рыҿрылархәра азин рымоуп зинициатива ҩынҩажәижәаба нызықҩык алхыҩцәа рнапынҵарала ишьақәрӷәӷәоу ма Аконституциа анрыдыркыло амш азы Апарламент аҿы зхатәы хаҭарнакцәа змоу, азакәан ишьақәнаргылаз еиҿкаарала арегистрациа ззыҟаҵоу атәылауаа рполитикатә еидгыларақәа.
2.Еизышәоу системала алхрақәа мҩаҧыргоит иакыу апартиатә сиала.
3.Аполитикатә еидгыларақәа алхратә блокқәеи азин рымоуп амажоритартә алхратә округ ашҟа инагара аамҭакала апартиатә сиалагьы Апарламент aлaхәылaрахь иқыргылоу акандидат.
4.Амажоритартә алхратә округ аҿы далхыуп хәа даҧхьаӡоуп иреиҳау, аха aбжьыҭара иалахә алхыҩцәа ахҧа рыхәҭак еиҵамкәа, aбжьы зауз акандидат.
5.Актәи атур аҿы акандидатцәа аӡәгьы имоузар иаҭахә aбжьқәа рхыҧхьаӡара, имҩаҧгахоит аҩбатәи атур, иреиӷьу алҵшәақәа змоу ҩыџьа акандидатцәа алархәны. Далхыуп ҳәа дыҧхьаӡоуп иреиҳаны aбжьы зауз акандидат.
6. Аконституциа ари Ахәҭaҷамчхара аиуеит Аконституциа анкьыҧхьу инаркны, аусгьы ауеит ҿыц иалахыу Апарламент аҧхықәрақәа азхаҵахаанӡа.

Ахәҭaҷ 106
1. Аконституциа амчхара анаиу ашьҭахь аус руеит Аконституциаиаҿамгыло азинтә актқәеи ма урҭ рыхәҭақәеи мацара.
2. Аконституциа амчхара анаиу ашьҭахь ҩышықәса рыҩнуҵҟала Қырҭтәыла Ахaдaи Апарламенти еиқәдыршәоит Аконституциа амчхара аиуаанӡа ирыдыркылахьаз анормативтә актқәа рхәынҭқарратә регистрациа, иалдыршоит урҭ Аконституциеи азакәанқәеи ирышьашәаланы рыҟаҵара.
3. Аконституциа амчхара анаиу ашьҭахь ҩышықәса рыҩнуҵҟала Қырҭтәыла Апарламент иауалуп Аконституциаҿы иазгәаҭоу аоргантә закәанқәа рыдкылара, мамзаргьы уи асфера аганахьала иҟоу анормативтә актқәа рзинмчхара ашьақәрӷәӷәара.

Ахәҭaҷ 107
1.Аӡбарашьақәргылашьа иазкә Аконституциа иашьашәалоу аоргантә закәан рыдыркылаанӡа амч амоуп иҟоу азакәанҧҟара.
2. Аконституциа Ахәҭaҷ 18 аҿы иҟоу 2,3 апунктқәа амчхара роуеит ирышьашәалоу аҵәгьаратәҽпроцессуалтә закәанҧҟаратә актқәа анрыдыркылалакь ашьҭахь
3. Аконституциатә Ӡбарҭа иазкә аоргантә закәан рыдкылазар ахәҭоуп 1996 шықәса Қәабран 1 аҟынӡа.

Ахәҭaҷ 108
Қырҭтәыла атерриториа зегьы аҿы иара аиурисдикциа нагӡаны еиҭанышьақәргылахалакь, иашьашәалоу аҧсахрақәеи, ма Аконституциа Ахәҭaҷ 102 апункт 2 аҿы ахарҭәарақәеи ралагалара иҷыдоу еиҿкааратә ҳасабла иалыршахоит азакәаҧҟара Жәлaрызегьы ралацәажәаразы акьыҧхь ашҟа инамгаӡакәа.

Ахәҭaҷ 109
1.Иашьашәалоу еиҿкааратә ҳасабла ирыдкылоу Аконституциа инапы аҵаиҩуеит, икьыҧхьуеит Қырҭтәыла ахәынҭқара Ахада.
2. Қырҭтәыла Апарламент Аконституциатә Комиссиа рчленцәа Аконсттуциа атекст рнапы аҵарыҩуеит. Аконституциа амчхара анаиу нахыс, шықәсык еиҵамкәа аҩныҵҟала уи атекст аартны иҵәахызар ауп Қырҭтәыла аҭыпантәи ахәынҭқарратә органқәа зегьы рҿы, уи иқәнхо ауааҧсыра аҵакы дырдырразы.